Պատմական ակնարկ
Մատենագրական տեղեկությունները վանքի մասին սուղ են, բայց տեղում պահպանված շինարարական ավերակներն ու ճարտարապետական մանրամասները (բազիլիկ կառույցի հիմնապատեր, IV-V դարերին բնորոշ խոյակներ, սյուների խարիսխներ, զարդաքանդակ բեկորներ) վկայում են վաղ միջնադարում այստեղ գործած մշակութային և պաշտամունքային կենտրոնի մասին։ Վանքը XII դարից եղել է նաև նշանավոր ուխտատեղի։ Հետագայում այն ավերվել է և XVII դարում վերակառուցվել (Բարխուտարեանց 1895, 116-117)։
Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն
Վանքի միակ՝ պահպանված կառույցը եկեղեցին է, որ արձանագրություններում կոչվում է Եղիշա կույսի անապատ։ Շինարարական արձանագրության մեջ (արված եկեղեցու արևմտայն մուտքի բարավորի վրա) խոսվում է 1675 թ․ իրականացված վերակառուցման մասին․ «Կարօղութե[ամ]բն ամենազօ/րին Աստուծօյ ես նուաստ տ[է]ր Յոհան/՝ անձամբ տկար աբեղայս և որդէգ[ի]ր Փոքր տ[է]ր Յոհանս շինեցաք ս[ուր]բ եկ[ե]ղ[ե]ցիս ըստ անու/ան սրբուհոյ Կուսին Եղիշէի ի կաթուղիկոսութ[եա]ն տ[եառ]ն Եր/եմիայի և տանս Աղուանից, որ ի մայր աթոռոյն Գանձասարայ/. վ[ա]ս[ն] որոյ յիշել աղաչեմք հանդերձ ծնողովք մերովք :ՌՃԻԴ: (1675)» (ԴՀՎ 5, 162, նկ․ 2)։ Նույն ճակատի լուսամուտի վերնամասի արձանագրության մեջ էլ նշվում է « Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, ես անարժան ուստայ Կաբրըելս շինեցի այս եկեղեցիս ի ձեռամբ իմով, ով կարդա մէկ բերան ողորմի ասէ․ խաչս յիշատակ է Գաբրելիս և ծնողաց իմոյ և դստերաց և որդոց իմոց » (Բարխուտարեանց 1895, 116, 117, նկ․ 3):
Եկեղեցին եռանավ բազիլիկի հորինվածք ունի, որտեղ կողային նավերը բավական նեղ են, իսկ կենտրոնական, խորանով պսակվող նավը՝ լայն։ Խորանի արևելյան և արևմտյան պատերի մեջ կան մեկական պատրհաններ։ Կողային նավերն ավարտվում են ուղղանկյուն հատակագծով ավանդատներով։ Հատակագծային չափերն են՝ 15,95 x 9,70 մ։ Եկեղեցու միակ մուտքը բացված է արևմտյան պատի մեջ և զարդարված որմնասյուների վրա հանգչող կամարով (նկ․ 4)։ Բեմը լուսավորվում է արևելյան ճակատի մեջ բացված լուսամուտից։ Այս կողմից մեկական՝ սիմետրիկ լուսամուտներ ունեն նաև ավանդատները։ Աղոթասրահը լուսավորվում է երկայնական երկու՝ հարավային և հյուսիսային պատերի մեջ բացված լուսամուտների հաշվին (նկ․ 5)։
