Կավահան (Ղավախան) գյուղի «Պտկես բերք» կամ «Սրբի դոշ» վանական համալիրը

Կավահան (Ղավախան) գյուղի «Պտկես բերք» կամ «Սրբի դոշ» վանական համալիրը

Տեղադրությունը

Հուշարձանը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտունու շրջանի Ղավախան գյուղից 0,7 կմ արևելք, կոնաձև, բարձր, անտառապատ բլրի գագաթին (նկ. 1):

2023 թվականից բռնազավթվել է Ադրբեջանի կողմից։

Նկ. 1 «Սրբի դոշ» կոչվող բլրի ընդհանուր տեսքը, լուս․` Գ․ Սարգսյանի։

Պատմական ակնարկ

Կավահանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում ներառված է 21 հուշարձան, որոնցից մեկն էլ «Պտկես բերք» կամ «Սրբի դուզ» վանական համալիրն է։

Հուշարձանի մասին պատմական ստույգ տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Ըստ եկեղեցու մուտքի բարավորի արձանագրության՝ այն վերակառուցվել է 1861 թվականին։

Շ․ Մկրտչյանի վկայության համաձայն՝ մատուռը հայտնի է 13-րդ դարից (Мкртчян 1989, 124)։ Նույնը կրկնում է Վ․ Բալայանը (Բալայան 2021, 458)։ Երկուսի մոտ էլ հուշարձանը ներկայացվում է որպես «Պտկես Բերք» մատուռ։

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

«Պտկես բերք» կամ «Սրբի դոշ» -ը 17-19-րդ դարերի համալիր է, որը զբաղեցնում է 1,3 հեկտար տարածք։

Հուշարձանը գտնվում է կոնաձև, բարձր, անտառապատ բլրի գագաթին։ Համալիրի կենտրոնում կիսավեր վիճակում գտնվում է կիսաշրջան խորանով միանավ եկեղեցին (երկարությունը՝ 6,3 մետր, լայնությունը՝ 3,1 մետր, բարձրությունը՝ 2․5 մետր; նկ․ 2)։ Եկեղեցու միակ՝ արևմտյան մուտքի դիմաց ուրվագծվում է երբեմնի գավթի ուղղանկյուն հատակագիծը։ Այս ամենը ներփակված է եղել շրջապարիսպով, որի հետքերը երևում են հատվածաբար, բայց առավել հստակ՝ եկեղեցու արևմտյան կողմում (նկ․ 3), ուր նկատվում են պարիսպի մուտքը կազմող երկու աշտարակների միջով անցնող երկու դարպասների ուրվագծերը։

Նկ. 2 «Պտկես բերք» եկեղեցին ներսից, լուս․` Գ․ Սարգսյանի։

Նկ. 3 Շրջապարիսպի մնացորդները, լուս․ Լ․ Հովհաննեսյանի։

Մուտքի բարավորին պահպանվել է 1861 թվականի շինարարական արձանագրությունը (նկ․ 4, 5)։ Հյուսիսային կողմում նկատվում են հին գերեզմանոցից մնացած տապանաքարեր ու խաչքարեր (ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագիր): Առանձնակի կարևորություն ունի 12-13-րդ դարերին վերաբերող խաչքարը, ուր երկայնական սալի վրա փորագրված են իրար վրա նստող երեք խաչքարային հորինվածք (նկ. 6)։ Պարսպապատից դուրս, դեպի հյուսիս-արևմուտք տարածվում են բազմաստիճան արհեստական դարավանդներ՝ կացարանների հետքերով:

Նկ. 4 «Պտկես բերք» եկեղեցին արևմուտքից, լուս․` Գ․ Սարգսյանի։

Նկ. 5 Եկեղեցու մուտքի բարավորը, լուս․` Լ․ Հովհաննիսյանի։

Նկ. 6 Հին գերեզմանոցից մնացած խաչքարը, լուս․` Գ․ Սարգսյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Գրականություն

  1. Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш. Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, Ереван.
  2. Բալայան 2021 - Բալայան Վ․, Արցախի բնակավայրերի պատմության ուրվագծեր, Երևան։
  3. ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագիր - Արցախի Հանրապետության Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության վկայագիր։
Կավահան (Ղավախան) գյուղի «Պտկես բերք» կամ «Սրբի դոշ» վանական համալիրը
Կավահան (Ղավախան) գյուղի «Պտկես բերք» կամ «Սրբի դոշ» վանական համալիրը
Կավահան (Ղավախան) գյուղ
Արցախ