Պատմական ակնարկ
Հունչաք ձևով բնակավայրն առաջին անգամ հիշատակվում է 13-րդ դարի պատմիչ Ստ. Օրբելյանի «Սյունիքի պատմություն»-ում՝ Աղահեճք գավառի բնակավայրերի ցանկում՝ 12 միավոր հարկաչափով (Օրբելյան 1986, 399)։ Իսկ բուն հուշարձանին առաջին անգամ անդրադառնում է Առաքել Դավրիժեցին՝ Տաթևի Մեծ անապատում ուսանած և կրոնավորական մեկուսի կյանքով ապրելու համար գյուղի մերձակայքում նոր անապատ հիմնած Կիրակոս և Թումա եպիսկոպոսների գործունեության առիթով։ Վերջիններիս մասին պատմիչը գրում է մեծ սիրով, ներկայացնում իբրև իսկական սրբեր։ Նշվում է, որ իր իսկ հիմնադրած անապատում 1621 թվականին վախճանվել է Կիրակոս եպիսկոպոսը և այնտեղ էլ թաղվել։ Վկայության մեջ մասնավորաբար ասվում է. «… տէր Կիրակոսն եւ Թումա եպիսկոպոսն գնացին յերկիրն Քշտաղս մերձ ի գիւղն Հօչանց, շինեցին անապատ՝ եւ անդ բնակեցան։ … Իսկ տէր Կիրակոսն, որ գնաց ի Հօչանց՝ կացեալ անդ կրօնավորական ժուժկալութեամբ, ի նմին տեղւոջ մերձ ի գիւղն Հօչանց՝ յիւրում անապատին եղեւ վախճան սորա ի թուականութեան մերում ՌՀ, և գնաց առ սիրեցեալն իւր Քրիստոս, որում փափագեալ հանապազ կրէր ի հոգին իւր. Եւ ի նմին տեղւոջ կայ թաղեալ պատուական նշխարք մարմնոյ նորայ, ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյն օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն» (Դաւրիժեցի 1896, 260)։
Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն
Համալիրը բաղկացած է երկու հիմնական ժայռափոր սրահներից, անցուղիներից և առանձին խցերից (Կարապետյան 1999, 164) (նկ. 2)։
Չնայած այն երբեք հնագիտական և ճարտարապետական մանրամասն ուսումնասիրության չի ենթարկվել, այնուամենայնիվ հուշարձանի արտաքին դիտարկումն ու սրբատաշ պատերի առկայությունը հուշում են երբեմնի փլուզման մասին և ներկայիս վիճակն ամենայն հավանականությամբ չի արտացոլում դրա նախնական պատկերը։
