Գերեզմանոց: Գերեզմանոցը գտնվում  է  «Հունոտ»  գյուղատեղիից  հյուսիս և զբաղացնում է ավելի  քան  0,7 հա տարածք: Տապանաքարերի մեծ մասը պատկանում է 18-19-րդ դարերին:

Պարիսպներ և պաշտպանական շինություններ: Շուշի  ժայռամրոցից  Հունոտի  կիրճ  տանող  տարբեր  հատվածներում  կառուցված  են  պաշտպանական  շինություններ,  պարսպապատեր,  ամրոց-աշտարակներ,  որոնց  երկարությունը  35-40մ  է: Դրանք  պաշտպանական  դեր  են  խաղացել ոչ միայն բնակչության, այլև ջրաղացների և այլ տնտեսական շինությունների համար:

Քարանձավ «Ավան Կարան»: Կիրճը հայտնի է մի շարք քարանձավներով, որոնց  շարքում  առանձնահատուկ  տեղ  է  գրավում  Հունոտի  կիրճի  ամենամեծ  ու  նշանավոր` «Ավանա  կարան»  կոչվող  քարանձավը: Ավանա Կարանը գտնվում է Շուշիի հարավ-արևմուտքում գտնվող դժվարանցելի մի վայրում, որը կոչվում է Ավանի Քերծ: Այն  դեռևս  հնագույն  ժամանակներից մինչև միջնադար ծառայել  է  որպես  բնակատեղ-պատսպարան: Քարանձավն ունի մոտ 75 մետր խորություն և մինչև 15 մետր հասնող լայնություն, իսկ բարձրությունը 7-10 մետր է: Ըստ  ավանդության, այստեղ  բավականին  երկար  ժամանակ  ապրել  և  գործել  է  Ավան  հարյուրապետը, որի  մասին  վկայություններ է փոխանցել Եսայի  կաթողիկոսը (նկ. 8-9): Ավանի կարանի մոտ ընդարձակ պեղումներ է իրականացրել Արցախի հնագիտական արշավախումբը:

Չափազանց ուշագրավ կարելի է համարել Հունոտի կիրճի` Ավանի կարան կոչվող ամրացված քարանձավի մոտի ամրոցի հետախուզական պեղումները: Նրա վերին հարթակի մաքրման ժամանակ բացված թոնրի շրջակայքից և լիցքից գտնվել են 12-14-րդ դդ. վերաբերող նյութերի բազմաթիվ նմուշներ: Հատուկ նշելի են մոնղոլական տիպի նետասլաքն ու չինական սելադոնի բեկորը, որոնք ոչ միայն ապացուցում են, որ Շուշիի սարահարթի արևելյան` Հունոտի կիրճը բնակեցված էր այդ ժամանակ, այլև, որ այստեղով անցնում էր առևտրական մի ճանապարհ, որի պահպանության համար էլ Խաչենի իշխանները ստեղծել էին այս ամրությունները: Այս նոր տվյալները հիմք են տալիս հենց այստեղ տեղադրել պատմիչների հիշատակած Կարկառ ամրոցը, որը 17-րդ դ. վերջերին` հայ ազատագրական շարժումների ժամանակ վերակառուցվեց և ստացավ Ավանի կամ Փոքր սղնախ անունը։ Կիրակոս Գանձակեցին Կարկառ ամրոցը թվում է Հասան Ջալալին պատկանող («զհայրենիս») այն երեք ամրոցների շարքում, որոնք խլել էին թուրքերն ու վրացիները, իսկ Բաթու խանը` իր որդի Սարթախի միջնորդությամբ` դրանք ետ էր  վերադարձրել իշխանին. «Եւ տարեալ առ հայրն իւր, մեծապատիւ արար և ետ ի նա զհայրենիս իւր զՉարաբերդ և զԱկանայ և զԿարկառն, զոր հանեալ էին յառաջագոյն ի նմանէ ազգն թուրքաց և վրաց»(Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց, Երևան, 1961, էջ 359)։ Նախնական եզրակացությունն այն է, որ ոչ թե պարսիկ ու թուրք եկվորները, այլև նրանցից առաջ հայ Մելիք Շահնազարն ու Ավան հարյուրապետը 18-րդ դարի սկզբներին ամրացրել-վերակառուցել են արդեն դարեր առաջ հայ իշխանների կողմից հիմնված ու կարևորված ամրակետերը  https://monumentwatch.org/hy/2023/05/09/%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%b6-%d5%a8%d5%bd%d5%bf-%d5%b0%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a5/

Մամռոտ քար: Այն իրենից ներկայացնում է ժայռի մեջ բնականորեն ձևավորված և բնական հուշարձանի վերածված խոռոչներ, որոնք մամռակալելով, վեր են ածվել մի ամբողջական մամռապատ հովանոցի, որի բոլոր կողմերից թափվում են ջրային շիթերը: Ջուր-աղբյուրը բավականին հորդառատ է, սկզբնավորվում է սկիզբ է առնում կիրճի ներսից: Այս ամենը հաղորդում է մեծ գրավչություն, իրեն ձգելով բազմաթիվ այցելուների: Ջրային կաթոցների հետևանքով առաջանում են կրաքարային գոյացումներ` տարբեր ձեւավորումներով, որոնք որպես հուշ, այդ ինքնատիպ բնական հուշարձանում գտնվելու վկայություն, իրենց հետ տանում են այցելուները (նկ. 12, 13):

Վիճակը պատերազմից հետո

2023 թվականի հայերի բռնի տեղահանումից հետո արգելոցի վիճակի մասին որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։

Թանգարանը և միջազգային իրավական կարգավորումները

Ինչպես ցանկացած մշակութային արժեքի, այնպես էլ թանգարանի և հավաքածուի պաշտպանության միջազգային իրավա-օրենսդրական հիմքը կազմում են Զինված ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին Հաագայի 1954 թվականի կոնվենցիան և իր երկու արձանագրությունները (1954 և 1999 թվականներ)։ Համաձայն «Զինված հակամարտությունների ժամանակ մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի՝ արգելված է մշակութային  ժառանգության հանդեպ վանդալիզմի, գողության, կողոպուտի, յուրացման, թշնամանքի և հաշվեհարդարի  ցանկացած գործողություն։ Ըստ Հաագայի 1954 թվականի  առաջին արձանագրության՝ արգելված է գրավյալ տարածքներում ոչնչացնել մշակութային կամ հոգևոր արժեքները։ Հաագայի 1999 թվականի երկրորդ արձանագրությունը վերահաստատում է այս պահանջը և  այդպիսի արարքը՝ ըստ 15-րդ հոդվածի, որակում որպես միջազգային հանցագործություն։ Մշակութային արժեքների ոչնչացման գործողություններն արգելվում են նաև Ժնևի 1949 թվականի օգոստոսի 12-ի պատերազմից տուժածների պաշտպանության, պատերազմի օրենքների և սովորույթների վերաբերյալ միջազգային չորս կոնվենցիաների և արձանագրութունների, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի համապատասխան բանաձևերի և Մարդու իրավունքների պաշտպանության պայմանագրերի։

Օգտագործված աղբյուրներ

1. Բարխուտարեանց 1895 - Բարխուտարեանց Մ․ Արցախ, Բագու։
2. Լալայան 1897 - Լալայան Ե․, Վարանդա, «Ազգագրական հանդես», գիրք II, Թիֆլիս:
3. Անտոնոսյան 2021 - Անտոնոսյան Մ., Ստենտոն Դ., Ամանո Ն., Եպիսկոպոսյան Լ, Քարին Տակ քարանձավի ոսկրանյութում մոլեկուլային պահպանվածության գնահատում, ՀՀ ԳԱԱ զեկույցները, N 1։