Միշտ չէ, որ մեր թիմն անդրադառնում է ադրբեջանական մտավարժանքներին: Ադրագիտպրոպն այդ երկրի հայատյաց քաղաքականության օրգանն է, նրա հիմնական գործելակերպը տարբեր մասշտաբի «փորձագետների» և պաշտոնյաների հայտարարություններն են: Պատմամշակութային փաստերը, ասպարեզի հանրահայտ և լուրջ հետազոտությունները նրանց համար առ ոչինչ են: Թվում է, թե ամեն ինչ պարզ է, որևէ կարիք չկա անընդհատ կրկնել հայտնի ճշմարտությունները: Սակայն այս անգամ ադրբեջանական ներկայացումը մեթոդաբանորեն նոր չափումներ է ստացել. միջազգային դիվանագիտական շրջանակների հարյուրավոր ներկայացուցիչներ, տարբեր հուշարձանների արդեն առանձին մանրամասների «աղվանականացման» մասին բարձրաստիճան պաշտոնյայի քամահրական ու շինծու հայտարարություններ և դրանք «գիտականորեն բացատրող» իբր պրոֆեսիոնալներ: Մենք որոշեցինք այս անգամ ուղղակիորեն անդրադառնալ այն չորս դեպքերին, ուր հայկական ժառանգությունը ներկայացվում է որպես աղվանական ժառանգության ամենավառ ու «անբեկանելի» ապացույցներ:

2026 թվականի սեպտեմբերի 11–12-ին Ադրբեջանը երկրում հավատարմագրված 58 երկրի և 9 միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչներից բաղկացած շուրջ 150 հոգանոց պատվիրակությանն ուղեկցեց Լեռնային Ղարաբաղ։ Այցի երկրորդ օրը՝ սեպտեմբերի 12-ին, օտարերկրյա դիվանագետները այցելեցին Գանձասարի և Դադիվանքի միջնադարյան հայկական վանական համալիրներ։ Այցը կազմակերպվել էր Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից, իսկ պատվիրակությանը ուղեկցում էր Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի օգնական, Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի արտաքին քաղաքականության հարցերի վարչության ղեկավար Հիքմեթ Հաջիևը։

Այցի ընթացքում ադրբեջանական կողմը Գանձասարը և Դադիվանքը ներկայացրեց որպես «Կովկասյան Աղվանքի» քրիստոնեական ժառանգության մաս։ Հաջիևը Գանձասարը ներկայացրեց որպես 13-րդ դարում Կովկասյան Աղվանքի կառավարչի կողմից կառուցված հուշարձան և հայտարարեց, որ այն վկայում է Կովկասյան Աղվանքի դարավոր քրիստոնեական ժառանգության մասին։

Նույն օրը Հաջիևն իր սոցիալական X հարթակում գրել էր, որ Գանձասարն ու Խուդավանքը «հին Կովկասյան Աղվանքի քրիստոնեական ժառանգության անբաժանելի մասն են»։ Դադիվանքի փոխարեն նրա գրության մեջ օգտագործվել էր «Խուդավանք» անվանումը (https://x.com/HikmetHajiyev/status/2098676268611010704):

Հաջիևը նաև պնդել է, որ «օկուպացիայի տարիներին» այդ հուշարձանները ենթարկվել են արտաքին միջամտությունների՝ ժամանակավոր «վերականգնման» քողի ներքո, ինչի հետևանքով, ըստ նրա, վնասվել են դրանց ճարտարապետական իսկությունն ու սկզբնական բնույթը։

Գանձասար կատարած այցի ընթացքում Հաջիևը օտարերկրյա դիվանագետներին ցուցադրեց նախկին Մատենադարան-Գանձասար թանգարանում մնացած հատորները՝ ցույց տալով, որ դրանցում ձեռագրերի էջերի վերարտադրություններն առկա են միայն առաջին էջերում, իսկ մնացած էջերը դատարկ են։ Դրանք նա ներկայացրեց որպես ապացույց այն պնդման, թե հայերը «կեղծել են» պատմական փաստերը (https://www.facebook.com/reel/1088870413839156):

Այս պնդումը, սակայն, անտեսում է ինչպես ընդունված թանգարանային գործելակերպը, այնպես էլ Մատենադարան-Գանձասարի հավաքածուի փաստագրված պատմությունը։

Թանգարաններն ու ձեռագրապահոցները հազվագյուտ միջնադարյան և հին ձեռագրերը սովորաբար պահպանում են անվտանգ, համապատասխան ջերմաստիճանային և խոնավության պայմաններ ապահովող պահոցներում, իսկ ցուցադրության համար կարող են օգտագործել ֆաքսիմիլեներ կամ այլ բարձրորակ վերարտադրություններ։ Այդպիսի մոտեցումը պաշտպանում է բնօրինակները լույսի երկարատև ազդեցությունից, ջերմաստիճանի և խոնավության տատանումներից, ձեռք տալուց և մեխանիկական վնասումից (https://www.facebook.com/share/p/16FpPNnLtbW/):

Ցուցադրական պատճենը պարտադիր չէ, որ ամբողջությամբ վերարտադրի ձեռագիրը։ Եթե ցուցադրության նպատակով անհրաժեշտ է ներկայացնել միայն որոշակի թերթ կամ բացվածք, կարող է վերարտադրվել միայն համապատասխան էջը կամ էջերը, մինչդեռ ցուցադրական հատորի մնացած էջերը կարող են դատարկ թողնվել։ Հետևաբար, նման նմուշում դատարկ էջերի առկայությունը կարող է վկայել հենց այն մասին, որ տվյալ առարկան ցուցադրական վերարտադրություն է, և ոչ թե այն մասին, որ բնօրինակ ձեռագիրը գոյություն չի ունեցել։

Սա հատկապես կարևոր է Գանձասարի դեպքում։ Երբ 2015 թվականին բացվեց Մատենադարան-Գանձասար գիտամշակութային կենտրոնը, Մատենադարանը նշել էր, որ այնտեղ ցուցադրվում էին ինչպես բնօրինակներ, այնպես էլ պատմական փաստաթղթերի պատճեններ։ Ավելին, առկա են հրապարակայնորեն փաստագրված տվյալներ, որոնք բացատրում են, թե ինչու իրական հավաքածուն այլևս Գանձասարում չէ։

2020 թվականի պատերազմի ընթացքում Մատենադարան-Գանձասար կենտրոնի հավաքածուն անվտանգության նկատառումներով տարհանվել է Հայաստան։ 2021 թվականի մարտին «Հետք»-ը հաղորդել էր, որ հավաքածուն՝ ավելի քան 100 ցուցանմուշ, անվտանգ տեղափոխվել է Երևան, որտեղ դրա ձեռագրերը հետագայում ցուցադրվել են Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (https://hetq.am/hy/article/128149)։ Մատենադարանն իր հերթին հաստատել է, որ պատերազմի ընթացքում Գանձասարի իր մասնաճյուղի բոլոր ցուցանմուշները տեղափոխվել են Երևան (https://matenadaran.am/en/2021/03/16/the-manuscript-art-of-artsakh/)։

Այս հանգամանքը սկզբունքորեն փոխում է Հաջիևի կողմից ցուցադրված նյութի գնահատականը․ ցուցադրվող հատորը բնօրինակ ձեռագիր չէր, և դրա դատարկ էջերը չէին կարող ծառայել որպես բնօրինակ ձեռագրի իսկության կամ պատմական գոյության վերաբերյալ ապացույց։

2025 թվականի հուլիսի 23-ին Մատենադարանը արդեն իսկ պաշտոնապես անդրադարձել էր ադրբեջանական կողմի կողմից նույն բնույթի պնդումներին՝ պարզաբանելով, որ Գանձասարի թանգարանային մասնաճյուղի համար պատրաստվել էին բարձրորակ վերարտադրություններ, որոնցում յուրաքանչյուր ձեռագրից վերարտադրվել էր ընդամենը երկուական էջ, իսկ մնացած էջերը դիտավորյալ թողնվել էին դատարկ։ Մատենադարանը նաև նշել էր, որ բնօրինակ ձեռագրերը երբեք չեն փոխանցվել Գանձասար և շարունակել են պահվել Երևանում։

Այդպիսով, 2025 թվականին հրապարակայնորեն տրված պարզաբանումից շուրջ մեկ տարի անց նույն տեսակի ցուցադրական վերարտադրությունը կրկին ներկայացվում է որպես «ապացույց»՝ այս անգամ օտարերկրյա դիվանագետների առջև։

Գանձասարի հետ կապված միջնադարյան ձեռագրերի գոյությունն ու ծագումը, իր հերթին, փաստագրված են ձեռագրացուցակներում և գիտական ուսումնասիրություններում։ Դրանք նույնականացվում են ձեռագրերի համարներով, թվագրությամբ, թերթերով, հիշատակարաններով և ձեռագրագիտական այլ տվյալներով։

Մեր արձագանքը

Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից հայկական միջնադարյան եկեղեցիները, վանքերը, արձանագրությունները, ձեռագրերը և մշակութային այլ օբյեկտներ հետևողականորեն «Կովկասյան Աղվանքի» ժառանգություն ներկայացնելը հայկական ժառանգության յուրացման և դրա ինքնության ժխտման համակարգային քաղաքականություն է։

Գանձասարի դեպքում այն օտարերկրյա դիվանագետների առջև ներկայացվում է որպես «Կովկասյան Աղվանքի» ժառանգություն, իսկ հայկական պատմական ներկայությունն ու դրա վկայությունները՝ որպես հետագա «միջամտություն» կամ «կեղծարարություն»։ Այս քաղաքականությունը պետք է դիտարկել նաև 2020–2023 թվականներին Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ ռազմական վերահսկողության հաստատման և հայ բնակչության բռնի տեղահանման համատեքստում։