Թանգարանի՝ նոր շենք տեղափոխվելու գործում մեծ դերակատարում է ունեցել Մարտակերտի շրջանի վարչակազմի այդ ժամանակվա ղեկավար Սևակ Արծրունին, ով, Մարտակերտ տեղափոխված մարդակերպ կոթողները տեսնելով, առաջարկում է դրանք բացօթյա ցուցադրել և դրա համար հատկացվում է թանգարանի նոր շենքը։

2004 թվականից Մարտակերտում զոհված ազատամարտիկների հուշահամալիրի տարածքում բացվում է  «Փառքի սրահ» թանգարանը և զոհվածների  մասին բոլոր տեղեկությունները և անձնական իրերը տեղափոխվել են այդ թանգարան: 2008 թվականին «Փառքի սրահը» դարձել է Մարտակերտի քաղաքապետարանի ենթակայության տակ գործող առանձին թանգարան:   Իսկ  2009 թվականի փետրվարին այս երկու թանգարանները միավորվում են և նոր ձևավորված Մարտակերտի պատմա-երկրագիտական թանգարանը դառնում է Արցախի պետական պատմա-երկրագիտական թանգարանի մասնաճյուղ:

Հավաքածուն

Թանգարանի հիմնադրումից հետո սկզբնական շրջանում հավաքվում էին Արցախյան ազատամարտի մասնակիցներին վերաբերող նյութեր։ Քանգարանի առաջին հնագիտական նմուշները Արցախի մարդակերպ կոթողներն էին, որոնցից 7-ը ցուցադրվում էին բակում՝ մուտքի մոտ (նկ. 2-4)։ Դրանից հետո նոր թափով են շարունակվում հավաքչական աշխատանքները։ Ամբողջ հավաքածուն ձևավորվել է Մարտակերտի տարբեր գյուղերից նվիրատվություն ստացած հնագիտական և ազգագրական տարբեր բնույթի առարկաների միջոցով։ Բայց քանի որ Մարտակերտի գրեթե ամբողջ շրջանը շուրջ մեկ տարի գրավված է եղել Ադրբեջանի բանակի կողմից, այդ ընթացքում տները թալանվել են։ Այդ պատճառով հավաքչական աշխատանքները սկզբում շատ դանդաղ և դժվար էին առաջ ընթանում։ 2009 թվականից հետո թանգարանին ժամանակավոր պահպանության հանձնվեցին նաև Արցախի պետական-պատմաերկրագիտական թանգարանում պահվող Մարտակերտից հայտնաբերված որոշ հնագիտական գտածոներ։

Վիճակը պատերազմից հետո

2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախից հայերի բռնի տեղահանմանումից առաջ թանգարանի աշխատակիցները նյութերը տեղափոխել էին տարհանման արկղեր, որպեսզի վտանգի դեպքում դրանք տեղափոխեն անվտանգ վայր։ Սակայն ադրբեջանական ագրեսիայի արդյունքում բնակիչների բռնագաղթի ժամանակ դրանք մնացին տեղում և դրանց գտնվելու վայրն ու պայմաններն այժմ անհայտ են։

Թանգարանը և միջազգային իրավական կարգավորումները

Ինչպես ցանկացած մշակութային արժեքի, այնպես էլ թանգարանի և հավաքածուի պաշտպանության միջազգային իրավա-օրենսդրական հիմքը կազմում են Զինված ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին Հաագայի 1954 թվականի կոնվենցիան և իր երկու արձանագրությունները (1954 և 1999 թվականներ)։ Համաձայն «Զինված հակամարտությունների ժամանակ մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի՝ արգելված է մշակութային  ժառանգության հանդեպ վանդալիզմի, գողության, կողոպուտի, յուրացման, թշնամանքի և հաշվեհարդարի  ցանկացած գործողություն։ Ըստ Հաագայի 1954 թվականի  առաջին արձանագրության՝ արգելված է գրավյալ տարածքներում ոչնչացնել մշակութային կամ հոգևոր արժեքները։ Հաագայի 1999 թվականի երկրորդ արձանագրությունը վերահաստատում է այս պահանջը և  այդպիսի արարքը՝ ըստ 15-րդ հոդվածի, որակում որպես միջազգային հանցագործություն։ Մշակութային արժեքների ոչնչացման գործողություններն արգելվում են նաև Ժնևի 1949 թվականի օգոստոսի 12-ի պատերազմից տուժածների պաշտպանության, պատերազմի օրենքների և սովորույթների վերաբերյալ միջազգային չորս կոնվենցիաների և արձանագրութունների, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի համապատասխան բանաձևերի և Մարդու իրավունքների պաշտպանության պայմանագրերի։