Պատմությունը

«Մատենադարան» Գանձասար գիտամշակութային կենտրոնը Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտի (Մատենադարան) մասնաճյուղն էր և գտնվում էր Գանձասար վանքի անմիջական հարևանությամբ (նկ. 1, 2)։ Կենտրոնը պաշտոնապես բացվել է 2015 թվականի նոյեմբերի 21-ին։

Մատենադարանի արցախյան մասնաճյուղը տեղավորվել էր Գանձասարի վանքին կից շենքում, որն ի սկզբանե կառուցվել էր որպես հոգևոր դպրոց (ճեմարան)։ Կենտրոնը մեթոդական և բովանդակային առումով առաջնորդվում էր Երևանի Մատենադարանի կողմից, սակայն Արցախի իշխանությունների դասակարգմամբ համարվում էր «մասնավոր թանգարան»։ Այն միավորում էր գիտահետազոտական բաժինն և թանգարանային համալիրը։

Հավաքածուն

Կենտրոնի մի քանի ցուցասրահներում ներկայացված էին ավելի քան 100 ձեռագրեր, որոնք գրվել էին պատմական Հայաստանի Արցախ և Սյունիք նահանգներում, ինչպես նաև Արցախի պատմությանը վերաբերող բնօրինակ փաստաթղթեր և հազվագյուտ արխիվային նյութերի պատճեններ (ֆաքսիմիլեներ), վաղ տպագիր գրքեր և ձեռագրեր, որոնք պատմական հանգամանքների բերումով այլ տարածաշրջաններից տեղափոխվել կամ փրկվել և պահպանվել էին Արցախի վանքերում ու եկեղեցիներում։ Հավաքածուն ներառում էր նաև Երևանի Մատենադարանում պահվող ձեռագրերի վերատպություններ (նկ. 3, 4, 5)։

Ցուցադրության առաջին երկու բաժիններում հիմնականում ներկայացված էին Արցախի և Ուտիքի տարբեր գրչօջախներում՝ Գանձասարում, Գտչավանքում, Խադարի վանքում, Հակոբավանքում և Դադիվանքում ստեղծված ձեռագրեր։ Ցուցադրված էին նաև ժամանակի ընթացքում այդ կենտրոններ բերված ձեռագրեր, ինչպիսիք են Հաղպատի Ավետարանը և Բեգունց Ավետարանը (ՄՄ 10099)։ Վերջինս այդպես է կոչվել, քանի որ 13-րդ դարում բերվել է Թալիշ, պահպանվել Բեգունց տոհմի կողմից և ստացել նրա անունը։ Հավաքածուի մեջ էին նաև Շուշիում տպագրված արժեքավոր գրքեր։

Գործունեությունը պատերազմից առաջ

Թանգարանային գործառույթից բացի՝ կենտրոնն ուներ գիտաժողովների և գիտական միջոցառումների դահլիճ, գրադարան և ընթերցասրահ (նկ. 6)։ Աստիճանաբար այն վերածվեց ոչ միայն զբոսաշրջային կարևոր վայրի, այլև կարևոր գիտական կենտրոնի։ Այստեղ պարբերաբար գիտաժողովներ էին անցկացվում, իսկ ընթերցասրահի այցելուները էլեկտրոնային հասանելիություն ունեին Երևանի Մատենադարանի ձեռագրերի ամբողջական թվային հավաքածուին։

Վիճակը պատերազմից հետո

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ժամանակ կենտրոնի ամբողջ հավաքածուն՝ ավելի քան 100 ցուցանմուշ, տարհանվել է Երևան՝ Մատենադարանի գլխավոր ֆոնդ։ Արցախի թանգարանների շարքում սա այն քիչ դեպքերից էր, երբ հավաքածուն ամբողջությամբ և անվնաս հաջողվեց տարհանել։ Տարհանված ձեռագրերն ու արխիվային փաստաթղթերը հետագայում ցուցադրվել են Երևանում՝ ժամանակավոր ցուցահանդեսով (Հետք)։ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին եռակողմ ստորագրված հրադադարից հետո նյութերի մոտ 30 տոկոսը վերադարձվել է Գանձասար։

2022 թվականի դեկտեմբերին Արցախի շրջափակման սկզբում թանգարանը շարունակում էր գործել։ Հաշվի առնելով 2020 թվականի պատերազմի փորձը՝ Արցախի կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը նախաձեռնել էր թանգարանների ցուցանմուշների արկղավորումը՝ անհրաժեշտության դեպքում տարհանելու համար։ Սակայն վառելիքի խիստ պակասի պատճառով կենտրոն հասնելն անհնար դարձավ ոչ միայն Ստեփանակերտից, այլև մերձակա Վանք գյուղից, և Մատենադարանի գանձասարյան մասնաճյուղի նյութերը տարհանելու հնարավորություն չեղավ։

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին սկսված ռազմական գործողությունները լուրջ դժվարություններ ստեղծեցին թանգարանի աշխատակիցների համար։ Սեպտեմբերի 20-ին Վանք գյուղի բնակչությունն արդեն տարհանված էր, և կենտրոնից որևէ նյութ դուրս բերելն այլևս հնարավոր չէր։ Լքված նյութերի մեջ էին Շուշիում տպագրված արժեքավոր գրքեր և Արցախի պատմությանը վերաբերող ձեռագրերի պատճեններ (Հանրային ռադիո)։ Կենտրոնի տնօրենի խոսքով՝ այդ նյութերի մեծ մասը նախապես թվայնացվել էր։

2026 թվականի սեպտեմբերի 11–12-ին Ադրբեջանը երկրում հավատարմագրված 58 երկրի և 9 միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչներից բաղկացած շուրջ 150 հոգանոց պատվիրակությանն ուղեկցեց Լեռնային Ղարաբաղ։ Այցի երկրորդ օրը՝ սեպտեմբերի 12-ին, օտարերկրյա դիվանագետները այցելեցին Գանձասարի և Դադիվանքի միջնադարյան հայկական վանական համալիրներ։ Այցը կազմակերպվել էր Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից, իսկ պատվիրակությանը ուղեկցում էր Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի օգնական, Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի արտաքին քաղաքականության հարցերի վարչության ղեկավար Հիքմեթ Հաջիևը։ Գանձասար կատարած այցի ընթացքում Հաջիևը օտարերկրյա դիվանագետներին ցուցադրեց նախկին Մատենադարան-Գանձասար թանգարանում մնացած հատորները՝ ցույց տալով, որ դրանցում ձեռագրերի էջերի վերարտադրություններն առկա են միայն առաջին էջերում, իսկ մնացած էջերը դատարկ են։ Դրանք նա ներկայացրեց որպես ապացույց այն պնդման, թե հայերը «կեղծել են» պատմական փաստերը (առավել մանրամասն տես՝ https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%b4%d5%b7%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d6%84%d5%a1%d5%b2/)

Թանգարանը և միջազգային իրավական կարգավորումները

Ինչպես ցանկացած մշակութային արժեքի, այնպես էլ կենտրոնի և նրա հավաքածուի պաշտպանության միջազգային իրավական հիմքը կազմում են «Զինված ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան և նրա երկու արձանագրությունները (1954 և 1999 թթ.)։ Կոնվենցիան հատուկ նշում է թանգարանները, գրադարանները և արխիվները, ինչպես նաև ձեռագրերն ու գրքերը՝ որպես պաշտպանության ենթակա մշակութային արժեքներ (1-ին հոդված)։ Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածը պարտավորեցնում է կողմերին հարգել մշակութային արժեքները, արգելում է դրանց նկատմամբ գողության, կողոպուտի, յուրացման և վանդալիզմի ցանկացած դրսևորում, ինչպես նաև դրանց դեմ ուղղված հաշվեհարդարի գործողությունները։ Առաջին արձանագրությունը (1954) արգելում է մշակութային արժեքների արտահանումը գրավյալ տարածքից և պարտավորեցնում է վերադարձնել արտահանված արժեքները, ինչը հատկապես կարևոր է կենտրոնում մնացած շարժական արժեքների՝ գրքերի և փաստաթղթերի համար։ Երկրորդ արձանագրությունը (1999) ուժեղացնում է մշակութային արժեքների պաշտպանությունը գրավյալ տարածքներում (9-րդ հոդված), իսկ 15-րդ հոդվածով դրանց դեմ լուրջ խախտումները որակում է որպես քրեորեն պատժելի հանցագործություններ։

Պատմական հուշարձանների և կրոնին, կրթությանը, արվեստին կամ գիտությանը նվիրված շենքերի դեմ դիտավորյալ հարձակումները պատերազմական հանցագործություն են համարվում նաև Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտով (8-րդ հոդված)։ Մշակութային արժեքների ոչնչացումն արգելվում է նաև պատերազմի զոհերի պաշտպանության մասին 1949 թվականի օգոստոսի 12-ի Ժնևի չորս կոնվենցիաներով և դրանց լրացուցիչ արձանագրություններով, ՄԱԿ-ի համապատասխան բանաձևերով և մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային պայմանագրերով։

2020 թվականի պատերազմից անմիջապես հետո ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Ադրբեջանից թույլտվություն է խնդրել՝ նրա վերահսկողության տակ անցած տարածքներում մշակութային ժառանգության վիճակը գնահատելու համար փաստահավաք առաքելություն ուղարկելու նպատակով, սակայն Ադրբեջանը մինչ օրս թույլ չի տվել այդ առաքելության մուտքը։ Եվրոպական խորհրդարանը 2024 թվականի հոկտեմբերի 23-ի բանաձևով (2024/2890(RSP)) կոչ է արել Ադրբեջանին դադարեցնել հայկական մշակութային և կրոնական ժառանգության ոչնչացումը, անտեսումը կամ յուրացումը և թույլ տալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաքելության մուտքը տարածաշրջան։

Գրականության ցանկ

1. Petrosyan H., Muradyan H., Yeranyan N., The Museums of Artsakh (Nagorno-Karabakh): Through Peace, War and Displacement, 2025, Yerevan.
2. Հետք - Գանձասարի Մատենադարանի ձեռագրերի և արխիվային փաստաթղթերի ժամանակավոր ցուցահանդես Երևանում, https://hetq.am/hy/article/128149
3. Հանրային ռադիո - Կորսված գանձեր. ի՞նչ մնաց Մատենադարանի արցախյան մասնաճյուղում, https://hy.armradio.am/archives/523144
4. UNESCO, Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict with Regulations for the Execution of the Convention (1954 Hague Convention), Paris, 1954, https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-cultural-property-event-armed-conflict
5. UNESCO, UNESCO Is Awaiting Azerbaijan’s Response Regarding Nagorno-Karabakh Mission, 2024, https://www.unesco.org/en/articles/unesco-awaiting-azerbaijans-response-regarding-nagorno-karabakh-mission
6. European Parliament, Joint Motion for a Resolution on the Situation in Azerbaijan, Violation of Human Rights and International Law and Relations with Armenia, 2024, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-10-2024-0133_EN.html
7. International Criminal Court, Rome Statute of the International Criminal Court, https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-05/Rome-Statute-eng.pdf