Գործունեությունը պատերազմից առաջ և հետո

Թանգարանը բացվել էր 2020 թվականի պատերազմից ընդամենը մեկուկես տարի առաջ և չէր հասցրել լայն գործունեություն ծավալել։ Այն ծառայում էր որպես Արցախյան ազատամարտի և դրա մասնակիցների հիշատակի վայր և այցելուներին ներկայացնում էր Շուշիի ազատագրման մարտերի մասնակիցներից մեկի կյանքն ու գործունեությունը։ Պատերազմից հետո թանգարանի շենքի և հավաքածուի վիճակի ու գտնվելու վայրի վերաբերյալ որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։

Թանգարանը և միջազգային իրավական կարգավորումները

Ինչպես ցանկացած մշակութային արժեքի, այնպես էլ թանգարանի և նրա հավաքածուի պաշտպանության միջազգային իրավական հիմքը կազմում են «Զինված ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան և նրա երկու արձանագրությունները (1954 և 1999 թթ.)։ Կոնվենցիան թանգարաններն ու դրանց շարժական արժեքները հատուկ նշում է որպես պաշտպանության ենթակա մշակութային արժեքներ (1-ին հոդված)։ Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածը պարտավորեցնում է կողմերին հարգել մշակութային արժեքները, արգելում է դրանց նկատմամբ գողության, կողոպուտի, յուրացման և վանդալիզմի ցանկացած դրսևորում, ինչպես նաև դրանց դեմ ուղղված հաշվեհարդարի գործողությունները։ Առաջին արձանագրությունը (1954) արգելում է մշակութային արժեքների արտահանումը գրավյալ տարածքից և պարտավորեցնում է վերադարձնել արտահանված արժեքները, ինչը հատկապես կարևոր է թանգարանում մնացած անձնական իրերի, լուսանկարների և գրքերի համար։ Երկրորդ արձանագրությունը (1999) ուժեղացնում է մշակութային արժեքների պաշտպանությունը գրավյալ տարածքներում (9-րդ հոդված), իսկ 15-րդ հոդվածով դրանց դեմ լուրջ խախտումները որակում է որպես քրեորեն պատժելի հանցագործություններ։

Պատմական հուշարձանների և կրոնին, կրթությանը, արվեստին կամ գիտությանը նվիրված շենքերի դեմ դիտավորյալ հարձակումները պատերազմական հանցագործություն են համարվում նաև Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտով (8-րդ հոդված)։ Մշակութային արժեքների ոչնչացումն արգելվում է նաև պատերազմի զոհերի պաշտպանության մասին 1949 թվականի օգոստոսի 12-ի Ժնևի չորս կոնվենցիաներով և դրանց լրացուցիչ արձանագրություններով, ՄԱԿ-ի համապատասխան բանաձևերով և մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային պայմանագրերով։

Գրականության ցանկ

1. Petrosyan H., Muradyan H., Yeranyan N., The Museums of Artsakh (Nagorno-Karabakh): Through Peace, War and Displacement (անգլերեն)։
2. ԱՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության շտեմարան։
3. UNESCO, Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict with Regulations for the Execution of the Convention (1954 Hague Convention), Paris, 1954, https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-cultural-property-event-armed-conflict
4. UNESCO, UNESCO Is Awaiting Azerbaijan’s Response Regarding Nagorno-Karabakh Mission, 2024, https://www.unesco.org/en/articles/unesco-awaiting-azerbaijans-response-regarding-nagorno-karabakh-mission
5. European Parliament, Joint Motion for a Resolution on the Situation in Azerbaijan, Violation of Human Rights and International Law and Relations with Armenia, 2024, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-10-2024-0133_EN.html
6. International Criminal Court, Rome Statute of the International Criminal Court, https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-05/Rome-Statute-eng.pdf