Լույս է տեսել Րաֆֆի Քորթոշյանի «Արցախի վտանգված հայկական քրիստոնեական ժառանգությունը» գիրքը

Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամը (ՀՃՈՒ) հրատարակել է Րաֆֆի Քորթոշյանի «Արցախի վտանգված հայկական քրիստոնեական ժառանգությունը»  գիրքը՝ անգլերեն լեզվով: Այն լույս է տեսել ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության տրամադրած դրամաշնորհով, ՀՃՈՒ հիմնադրամի գիտական խորհրդի երաշխավորությամբ և արվեստի պատմության պրոֆեսոր Թալին Գրիգորի խմբագրությամբ: Գիրքը բաղկացած է երկու բաժիններից: Առաջին բաժնում ներկայացվում են 1991 թվից մինչ օրս Ադրբեջանի ենթակայության տակ գտնվող տարածքներում հայկական պատմաճարտարապետական հուշարձանների ոչնչացումը փաստող նյութերը: Երկրորդ բաժնում ներկայացված են Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո անցած պատմամշակութային հուշարձաններն ըստ շրջանների (Հադրութ, Քարվաճառ, Քաշաթաղ, Ասկերան, Մարտակերտ, Մարտունի, Շուշի):

Գրքի թվային տարբերակը հասանելի է ՀՃՈՒ հիմնադրամի կայքէջում՝ raa-am.org

«Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի տարեկան հաշվետվությունը

Հարգելի գործընկերներ, բարեկամներ և հետևորդներ, Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում թիմը շնորհավորում է բոլորի գալիք Նորի Տարին և Սուրբ Ծնունդը։ Մաղթում ենք խաղաղություն և արդյունավետ աշխատանքային տարի։ Ստորև ներկայացնում ենք “Monument Watch” թիմի 2022 թվի աշխատանքները։

  1. Կայքի «Հնավայրեր և հուշարձաններ» բաժնում ներկայացված հուշարձանների թիվը հասել է 150-ի: Յուրաքանչյուր շաբաթ կայքում ավելացվում է առնվազն երկու հուշարձանի նկարագրություն: Հուշարձանների նկարագրությունները համապատասխանում են խմբի գիտական ղեկավարների մշակած չափանիշներին։
  2. «Ահազանգեր» բաժնում ներկայացված հոդվածների թիվն ավելացել է՝ հասնելով 78-ի: Մեդիա մոնիթորինգի մեր մասնագետները հետևում են ադրբեջանական լրատվական դաշտին՝ արձագանքելով մշակութային ժառանգությանը սպառնացող վտանգներին։
  3. «Նորություններ» բաժնում ներկայացվում են մշակութային ժառանգության պահպանման ու հանրայնացման հետ կապված նորությունները, հայտարարությունները, լուսաբանվում են “Monument Watch” թիմի հանդիպումները, քննարկումները և միջոցառումները։
  4. Նախապատրաստական աշխատանքներ են տարվում կայքում նոր բաժին բացելու ուղղությամբ, որը ներկայացնելու է ադրբեջանական վերահսկողության տակ անցած թանգարաններն ու հավաքածուները, դրանց պատմությունը, թանգարանային ցուցանմուշները և դրանց մասին այսօր ունեցած տեղեկատվությունը։
  5. Արցախի կրթության և գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության նախաձեռնությամբ 2022 թվականի հունիսի 6-ին Ստեփանակերտում կայացել է monumentwatch.org կայքի պաշտոնական շնորհանդեսը։
  6. 2022 թվականին “Monument Watch” թիմը երկու անգամ դաշտային աշխատանք է կատարել Արցախում՝ հունիսի 4-7-ը՝ այցելություն Հակոբավանք (Քոլաթակ գյուղ), Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարան (Ծաղկաշատ գյուղ), հոկտեմբերի 9-12-ը՝ հետազոտական այցելություն Ավդուր, Հացի, Մեծ Շեն, Խնուշինակ և Բերդաշեն գյուղերի հուշարձաններ։
  7. “Monument Watch” թիմի անդամները այս տարվա ընթացքում մասնակցել են մի շարք հանրապետական և միջազգային գիտաժողովների, որտեղ ներկայացվել են Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրներն ու ներկա մարտահրավերները։

Հարգանքներով՝

“MonumentWatch” թիմ

Նկարներ

  1. Բանաձորի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, 1639 թ.
  2. Խաչքարեր, 12-13-րդ դարեր, Ծովատեղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի

«Ընդդեմ ցեղասպանության հանցագործության» 4-րդ Գլոբալ ֆորումում «Նորագույն տեխնոլոգիաները և մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը» թեմատիկ քննարկման մասին

2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին և 13-ին Երևանում տեղի է ունեցել ՀՀ ԱԳՆ կողմից կազմակերպված «Ընդդեմ ցեղասպանության հանցագործության» 4-րդ Գլոբալ ֆորումը՝ «Ցեղասպանության կանխարգելումը նոր տեխնոլոգիաների դարաշրջանում» խորագրով: Ֆորումի բացման արարողությանը ողջույնի խոսքով հանդես են եկել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, ՄԱԿ գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը (տեսաուղերձով), ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը, ինչպես նաև ՄԱԿ գլխավոր քարտուղարի տեղակալ, Ցեղասպանության կանխարգելման հարցերով ՄԱԿ հատուկ խորհրդական Ալիս Վաիրիմու Նդերիտուն:

Միջոցառմանը մասնակցում էին նաև ՄԱԿ Մարդու իրավունքների խորհրդի նախագահ, Ժնևի ՄԱԿ գրասենյակում Արգենտինայի մշտական ներկայացուցիչ Ֆեդերիկո Վիլեգասը, Զանգվածային ոճրագործությունների կանխարգելմանն ուղղված գլոբալ գործողության նախագահող Սիլվիա Ֆերնանդես դե Գուրմենդին, Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիայի նախագահ, Միջազգային իրավունքի ասոցացված պրոֆեսոր Մելանի Օ՛Բրայենը, ինչպես նաև այլ բարձրաստիճան հյուրեր:

Թեմատիկ քննարկումները նվիրված են եղել նորագույն տեխնոլոգիաների և ցեղասպանության ռիսկին ու սոցիալական հարթակներին` որպես ատելության տարածման գործիք (կանխարգելման գործիք): Թեմատիկ քննարկումներից մեկը կրում էր «Նորագույն տեխնոլոգիաները և մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը ցեղասպանության կանխարգելման և հետցեղասպանական վերականգնման համատեքստում» խորագիրը, որը նախագահում էր Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հարություն Մարությանը: Այս նիստին մասնակցում էին Սալահ Ալ Ջաբերին (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Ցեղասպանության կանխարգելման հետազոտությունները իսլամական աշխարհում» բաժնի վարիչ, Բաղդադի համալսարան, Իրաք), Լորի Խաչատուրյանը (Քորնելի համալսարանի Մերձավոր Արևելքի հետազոտությունների բաժնի պրոֆեսոր, «Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի համահիմնադիր), Սիմոն Կրբեքը (Թերեզիենշտադտի ցեղասպանության ուսումնասիրության կենտրոնի տնօրեն, Չեխիայի հանրապետություն), Վասիլեյոս Մեյչանեցիդիսը (Աթենքի պետական համալսարան, ցեղասպանագետ), Թեսսա Հոֆմանը (Բեռլինի Ազատ համալսարանի պրոֆեսոր)։ Միջազգային ձորփագետները ներկայացրեցին իրենց հետազոտությունները ցեղասպանության կանխարգելման և ժառանգության պահպանության ոլորտում։

Նյութի աղբյուրը՝ https://www.genocideprevention.am/

Ֆրանսիայի Հանրապետության Սենատը 295 կողմ և 1 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ 2022 թվականի նոյեմբերի 15-ին ընդունել է Հայաստանին աջակցող և Ադրբեջանի նկատմամբ պատժամիջոցներ առաջարկող բանաձև

Ֆրանսիայի Հանրապետության Սենատը 295 կողմ և 1 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ նոյեմբերի 15-ին ընդունել է  Հայաստանին աջակցող և Ադրբեջանի նկատմամբ պատժամիջոցներ առաջարկող բանաձև, որտեղ ի թիվս այլ խնդիրների, նշվում է նաև տեղահանված բնակչության վերադարձի իրավունքի և հայկական մշակութային և կրոնական ժառանգության հրատապ պաշտպանության անհրաժեշտությունը։

Ի թիվս այլ դրույթների՝ Ֆրանսիայի Սենատի բանաձևը՝

  • կոչ է անում ադրբեջանական ուժերին և նրանց դաշնակիցներին դուրս բերել իրենց զինված ուժերը Հայաստանի ինքնիշխան տարածքից և Լաչինի միջանցքից, վերադառնալ իրենց սկզբնական դիրքերը, քանզի անվտանգությունն ու անփոփոխ կարգավիճակը պետք է ապահովվի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ համաձայանգրի դրույթներով։
  • Կոչ է անում Ադրբեջանի իշխանություններին և տարածաշրջանում նրանց բոլոր գործընկերներին՝ մասնավորապես Թուրքիային, հարգել Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը, ինքնիշխանությունն ու անկախությունը՝ իրենց միջազգային պարտավորություններին համապատասխան։
  • Կոչ է անում ազատ արձակել և հայրենադարձել բոլոր հայ ռազմագերիներին։
  • Դատապարտում է 1969 թվականի հունվարի 4-ի «Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայի» Ադրբեջանի կողմից արված խախտումները և կոչ է անում Ադրբեջանի իշխանություններին՝ հարգել հայ բնակչության անվտանգության և նրանց իրավունքների ապահովմանն ուղղված միջազգային պայմանագրերն ու կոնվենցիաները։ Կոչ է անում հարգել տեղահանված բնակչության վերադարձի իրավունքը, ինչպես նաև հայկական մշակութային և կրոնական ժառանգության պահպանումը։
  • Կոչ է անում Կառավարությանը վճռականորեն գործել, որպեսզի ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը դիմի Միջազգային քրեական դատարան Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքի վրա Ադրբեջանի ագրեսիայի առնչությամբ, ներառյալ զանգվածային և ռազմական հանցագործությունների հետաքննությունը։
  • Առաջարկում է Կառավարությանը նախատեսել Լեռնային Ղարաբաղում մարդասիրական գրասենյակ ստեղծելու հնարավորությունը։
  • Վերահաստատում է տևական խաղաղություն հաստատելու նպատակով Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ճանաչելու և այդ ճանաչումը բանակցությունների գործիք դարձնելու անհրաժեշտությունը։
  • Կոչ է անում Կառավարությանն անհապաղ ձեռնարկել ցանկացած նախաձեռնություն, որը հնարավոր կդարձնի երաշխավորել հայ բնակչության և Հայաստանի անվտանգությունն, իր միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններում, և այդ նպատակով խնդրել միջազգային հանրության հովանու ներքո միջակայքային ուժեր տեղակայել:
  • Վերահաստատում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ճանաչման և այն, տևական խաղաղություն հաստատելու նպատակով, բանակցությունների գործիք դարձնելու անհրաժեշտությունը:
  • Կոչ է անում Կառավարությանը գործադրել բոլոր ջանքերը, որպեսզի Հարավային Կովկասում կայուն խաղաղության հաստատմանը հասնելու նպատակով Ադրբեջանը դիվանագիտական ​​ուղիներով ներգրավվի բանակցային գործընթացում։

Նյութի աղբյուրը՝ http://www.senat.fr/dossier-legislatif/ppr22-003.html:

Ադրբեջանի առաջին տիկին և փոխնախագահ Մեհրիբան Ալիևան հրաժարվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «բարի կամքի դեսպանի» կոչումից

2022 թվականի նոյեմբերի 15-ին Ադրբեջանի առաջին տիկին և  փոխնախագահ Մեհրիբան Ալիևան նամակ է հղել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն Օդրե Ազուլեին՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «բարի կամքի դեսպանի»՝ դեռ 2004 թվականից ստանձնած իր գործունեությունը դադարեցնելու համար։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենին ուղղված նամակում Մեհրիբան Ալիևան կարևորել է Ադրբեջանի դերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի արժեքների և սկզբունքների  տարածման և պահպաման  գործում։ Միևնույն ժամանակ կարևորվել Է Ադրբեջանի Հանրապետութան և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի միջև 2013 թվականին ստորագրված Շրջանակային համաձայնագիրը (Framework Agreement), որի հիմքում  կրթության, գիտության, մշակույթի և հաղորդակցության ոլորտներում համագործակցության https://www.unesco.org/en/articles/unesco-director-general-azerbaijan-2nd-world-forum-intercultural-dialogue  ակտիվացումն է:

Հավելենք, որ համաձայն  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի  պաշտոնական կայքի տվյալների՝ https://www.unesco.org/en/articles/activities-launched-under-unesco-and-republic-azerbaijan-trust-fund, 2014 թվականին «Ադրբեջան-ՅՈՒՆԵՍԿՕ Թրաստային հիմնադրամը» շուրջ 5 միլլիոն դոլար է փոխանցել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հաշվին:

Նամակում նշվում է նաև հայկական շուրջ 30-ամյա օկուպացիայի ընթացքում Հայաստանի կողմից Ադրբեջանի մշակութային ժառանգության և պատմական հուշարձանների նկատմամբ իրականացվող վանդալիզմի և քաղաքականության մասին։ Ինչպես նաև ընդգծվել է, որ  «Հայրենական» (44-օրյա) պատերազմի արդյունքում, Ադրբեջանի տարածքները երկարատև օկուպացիայից ազատագրելուց հետո, առաջին փոխնախագահն ակտիվորեն ներգրավված է տարածաշրջանի լայնածավալ վերականգնման ծրագրերում։

Նշվել է, որ հաշվի առնելով Ադրբեջանի առաջին տիկնոջ  առանձնահատուկ դերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ծրագրերի իրականացման գործում և ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, անհնար են դարձնում նրա գործունեությունը և պարտականությունները «բարի կամքի դեսպանի» պաշտոնում  https://menafn.com/1105184609/First-VP-Mehriban-Aliyeva-Resigns-From-Position-Of-UNESCO-Goodwill-Ambassador։

Այս ամենի հետ մեկտեղ, Մեհրիբան Ալիևան հույս է հայտնել, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաքելությունը դեպի «ազատագրված տարածքներ՝ այնտեղ Հայաստանի օկուպացիայի արդյունքում Ադրբեջանի մշակութային ժառանգությանը հասցված վնասը գնահատելու համար» չի ուշանա։

Նամակի վերջում նշվել է նաև, որ Ադրբեջանը կշարունակի պահպանել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հիմնարար սկզբունքները և նպաստել կազմակերպության հետ համագործակցության հետագա զարգացմանը։

Ալիևայի նման որոշման իրական պատճառը, շատ մասնագետների պնդմամբ,  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենի՝ ՕդրեԱզուլեի ֆրանսիացի լինելն է։ Ինչպես նշվում է Ալիևայի նամակում, «Օդրե Ազուլեի մոտեցումների հիմքում ընկած է Ադրբեջանի դեմ Ֆրանսիայի զրպարտչական արշավը և նրա հակասական դիրքորոշումը Բաքվի նկատմամբ»։ Ավելին, Ալիևայի նամակը ուղարկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին հենց այն նույն օրը, երբ Ֆրանսիայի Սենատը պետք է քննարկեր Հայաստանին աջակցող և Ադրբեջանի նկատմամբ պատժմիջոցներ առաջարկող բանաձևը։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաքելության իրականացմանը խոչընդոտող, ինչպես նաև մարդկության դեմ ծանր հանցագործություններ կատարած երկրի փոխնախագահն այս քայլով փորձում է իր բողոքն արտահայտել վերջին շրջանում միջազգային հանրության կարծիքի փոփոխության դեմ։

Եվրոպական խորհրդարանը «Մշակույթի և միջազգային մշակութային հարաբերությունների նոր եվրոպական օրակարգ» 2022 թվականի զեկույցի նախագծում դատապարտել է Ադրբեջանի կողմից հայկական ժառանգության ոչնչացման քաղաքականությունը

Եվրոպական Խորհրդարանում վերջին ամիսներին  մշակվում է «Մշակույթի և միջազգային մշակութային հարաբերությունների նոր եվրոպական օրակարգը 2023-2026 թվականների համար»  (Implementation of the New European Agenda for Culture and the EU Strategy for International Cultural Relations) զեկույցը, որտեղ մշակութային  գլոբալ քաղաքականության արդյունավետ իրականացման ռազմավարության համար, ի թիվս այլ հրատապ հարցերի, կարևորվել է ԼՂ մշակութային արժեքների պաշտպանության հարցը։

Եվրոպական խորհրդարանի գործընկերների հետ ԵՄ-ում ՀՀ ներկայացուցչության քննարկումների արդյունքում որոշում է կայացվել ներկայացնել լրամշակում, որով հղում կկատարվեր ԵԽ կողմից 2022թ. մարտին ընդունված՝ ԼՂ-ում մշակութային արժեքների ոչնչացման վերաբերյալ բանաձևին https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2022-0080_EN.html, որում Ադրբեջանին ուղղված հստակ և քննադատական ուղերձներ կան՝ (հաշվի առնելով 2015 թվականի ապրիլի 28-ի «ISIS/Da’esh» ահաբեկչական խմբավորման կողմից իրականացված մշակութային վայրերի ոչնչացման և 2022 թվականի մարտի 10-ի Լեռնային Ղարաբաղում մշակութային ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ իր որոշումները.)

Լրամշակումների ներկայացման վերջնաժամկետը (սեպտեմբերի 16) համընկավ սեպտեմբերի 13-ին Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի նկատմամբ ագրեսիայի հետ, և Նատալի Լուազոն ներկայացրեց նաև առանձին լրամշակում՝ հետևյալ խմբագրությամբ՝ «Դատապարտում է Ադրբեջանի շարունակական քաղաքականությունը՝ ջնջելու և ժխտելու հայկական մշակութային ժառանգությունը Լեռնային Ղարաբաղում և նրա շրջակայքում՝ խախտելով միջազգային իրավունքը և 2021 թվականի դեկտեմբերի 7-ի դատարանի որոշումը. Դատապարտում է Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի վերսկսված ագրեսիան, որն էլ ավելի է վտանգի ենթարկում հայկական մշակութային ժառանգությունը. կոչ է անում ԵՄ-ին ակտիվորեն ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա, որպեսզի վերջ դնի ռազմական գործողություններին և մասնակցի Լեռնային Ղարաբաղում վտանգի տակ գտնվող մշակութային ժառանգության պաշտպանությանն ուղղված ջանքերին, մասնավորապես՝ մեխանիզմներ տեղակայելով՝ նպաստելու ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի փաստահավաք առաքելությանը) »:

Մեկ այլ լրամշակում ներկայացվեց ԵԺԿ խմբակցության հույն և կիպրացի ութ պատգամավորների կողմից՝ «կոչ է անում թուրքական իշխանություններին լիովին հարգել մշակութային և կրոնական հուշարձանների և խորհրդանիշների պատմամշակութային բնույթը, հատկապես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում ընդգրկվածներին. կոչ է անում Թուրքիային ամբողջությամբ հարգել քրիստոնեական, հայկական, պոնտական և հրեական ծագում ունեցող հուշարձանները պաշտպանելու իր միջազգային պարտավորությունը»:      

Քվեարկության նախօրեին՝ հոկտեմբերի 12-ին, ԵԽ խմբակցություններին ուղարկվեց «Caucasus Heritage Watch»-ի նոր զեկույցը և դրանում արձանագրված՝ Հադրութի սրբ. Սարգիս եկեղեցու ոչնչացման դեպքը https://twitter.com/CaucasusHW/status/1579833511263244289:

Եվրոպական խորհրդարանի արտաքին հարցերով կոմիտեն հոկտեմբերի 13-ի նիստում կայացած քվեարկությամբ ձայների մեծամասնությամբ ընդունվեցին նախորդ բանաձևերին հղում անելու վերաբերյալ լրամշակումը, ինչպես նաև 106-րդ և 137-րդ լրամշակումները:

Վերոնշյալ 106-րդ լրամշակման ընդունումն այս պահին կարևոր էր ոչ միայն պայմանավորված դրանում Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի սեպտեմբերի 13-ի ագրեսիայի հստակ դատապարտմամբ https://www.europarl.europa.eu/cmsdata/253919/20220913_Azerbaijani%20military%20aggression_statement.pdf, https://twitter.com/EP_ForeignAff/status/1569745925173559299, այլ նաև Հայաստանի ու Ադրբեջանի վերաբերյալ զեկույցների մշակմանը զուգահեռ հայկական մշակութային արժեքների ոչնչացման՝ Ադրբեջանի քաղաքականությունը դատապարտող AFET դիրքորոշման վերահաստատմամբ. 2022թ. մարտին ԼՂ-ում մշակութային արժեքների ոչնչացման վերաբերյալ բանաձևի ընդունումից հետո Ադրբեջանը շատ ակտիվ քարոզչություն է իրականացնում նշյալ բանաձևի «միակողմանի լինելու» ուղղությամբ:

Շուշիի գեղարվեստի գործերի կորուսյալ հավաքածուների ներկայացումը Ստեփանակերտում

Բռնազավթված տարածքներում մշակութային ժառանգության պաշտպանության պետական խորհրդի կողմից առայսօր փաստագրվել և ապացուցողական հիմքով վեր է հանվել Շուշիում մնացած թանգարանային և մասնավոր հավաքածուներում ընդգրկված գեղարվեստի գործերի 1026 նմուշ: Այս մասին հոկտեմբերի 19-ին Ստեփանակերտի Պոլ Էլյուարի տուն Ֆրանկոֆոնիայի կենտրոնում Շուշիի գեղարվեստի գործերի կորուսյալ հավաքածուների ներկայացման ընթացքում տեղեկացրեց Բռնազավթված տարածքներում մշակութային ժառանգության պաշտպանության պետական խորհրդի աշխատանքների համակարգող Սերգեյ Շահվերդյանը: «Մեր առաջնահերթ խնդիրներից է բացահայտել բոլոր այն հավաքածուները, որոնք մնացել են բռնազավթված տարածքներում: Բացի պետական թանգարաններից, բռնազավթված տարածքներում կային նաև բազմաթիվ մասնավոր հավաքածուներ: Այսօրվա դրությամբ կարողացել ենք բացահայտել, որ մասնավորապես Շուշիում են մնացել գեղարվեստի գործերի և թանգարանային 13 հավաքածու՝ այդ թվում Կերպարվեստի պետական թանգարանում՝ 658 նմուշ, Շուշի քաղաքի քանդակի միջազգային պուրակում՝ 51, Արվեստի կենտրոնի ցուցասրահում՝ 66, Նարեկացի Արվեստի Միության հավաքածուից՝ 36, Սամվել Թավադյանի արվեստանոց-ցուցասրահում՝ 168 նմուշ, Արտակ Պողոսյանի՝ 20, Դավիթ Ավագիմյանի՝ 37 նմուշ», - մանրամասնեց Շահվերդյանը՝ հավելելով, որ Շուշիում են մնացել նաև բերդաքաղաքի պատմության պետական, Երկրաբանության Արցախյան գորգի (մասնակի), Դրամագիտության թանգարանների, Պատկերասրահի և Վարդան Դուշմանի տուն-թանգարանի հավաքածուները: «Չենք կարող վստահ լինել, որ այս ցանկը վերջնական է, որովհետև հնարավոր է ի հայտ գան անձինք, ովքեր այնտեղ ինչ-որ հավաքածուներ ունեին: Ընթացքում այս ցանկը համալրման ենթակա է», - նշեց բանախոսը: Բռնազավթված տարածքներում մշակութային ժառանգության պաշտպանության պետական խորհրդի աշխատանքների համակարգողի խոսքով՝ ամենադժվար գործընթացն այդ հավաքածուներում պարունակվող մշակութային արժեքները բացահայտելն է: Շուշիում են մնացել ոչ միայն թանգարանային ու գեղարվեստի հավաքածուները, այլ նաև դրանց ցանկերը: «Բոլոր փաստաթղթերը, որոնք պիտի պահվեին թանգարանում, մնացել են Շուշիում: Ուստի պարտավորված էինք նորից հավաքագրել: Այդ ցուցակներն ունեն նաև ապացուցողական հիմք, այսինքն՝ ցանկում ընդգրկված են լուսանկարներ կամ տեսանյութեր», - ընդգծեց Շահվերդյանը՝ ավելացնելով, որ Շուշիի որոշ թանգարանների գեղարվեստի կորուսյալ հավաքածուների ցուցանմուշների զգալի մասը տրամադրվել էր անհատների կողմից ժամանակավոր ցուցադրության համար:

Կայացավ «Արցախի հոգևոր ու մշակութային ժառանգության պաշտպանության խնդիրներն ու վտանգները» խորագրով միջազգային գիտաժողովը

Սույն թվականի հոկտեմբերի 8-11-ը Ստեփանակերտում կայացավ «Արցախի հոգևոր ու մշակութային ժառանգության պաշտպանության խնդիրներն ու վտանգները» խորագրով միջազգային գիտաժողով։ Գիտաժողովին քննարկվեցին Արցախի պատմամշակութային ժառանգությանն ուղղված քաղաքականության առաջնահերթ խնդիրները, Ադրբեջանի բռնայուրացման քաղաքականության մեխանիզմները, Աղվանից եկեղեցու պատմության, Արցախի հոգևոր ու նյութական ժառանգության պահպանության և հանրայնացման խնդիրները։ Գիտաժողովին մասնակցում էին Արցախի Հանրապետության, Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության ականավոր գիտնականներ և հետազոտողներ։

Գիտաժողովին մասնակցեց նաև «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի թիմը։

Զեկուցման թեմաներն էին՝

Համլետ Պետրոսյան, «Արցախի քրիստոնեական մշակույթը հայ-աղվանական «բանավեճերի» համատեքստում»։

Համլետ Պետրոսյան, Հայկուհի Մուրադյան, «Արցախի մշակութային ժառանգությանն ուղղված քաղաքականության առաջնահերթ խնդիրներն արդի փուլում»։

Լյուբա Կիրակոսյան, «Արցախի ճարտարապետական ժառանգությունը. ակադեմիզմն ու նենգափոխումը»։

Նժդեհ Երանյան, «Արցախի հին մշակույթի հետազոտության արդի վիճակը և ադրբեջանական էքսկուրսները»։

Արմինե Գաբրիելյան, «Կարասային թաղումների մշակույթը և Արցախ-Ուտիքի մշակութային-էթնիկական կերպարն անտիկ շրջանում»:

Արմինե Տիգրանյան, «Մշակութային ժառանգության պահպանության միջազգային համակարգը և Արցախը»։

«Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի թիմն Արցախում

Սույն թվականի հոկտեմբերի 8-ին և 9-ին «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի թիմը այցելել է Արցախի շուրջ տասը սահմանային հուշարձաններ, ուսումնասիրել և լուսանկարել։ Մանրամասները շուտով՝ https://monumentwatch.org կայքում։

«Սբ․ Հակոբավանքի վերականգնում և համայնքի զարգացում» վերնագրով համաժողովի շուրջ

Սեպտեմբերի 26-ին Մատենադարանում «ռեԱրմենիա», «Արեւահովիտ» հարթակների և «Արդյունավետ կառավարություն» հիմնադրամի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ «Սբ․ Հակոբավանքի վերականգնում և համայնքի զարգացում» վերնագրով համաժողովը։

Համաժողովն սկսվեց Արցախի թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տ. Վրթանես եպիսկոպոս Աբրահամյանի բացման խոսքով և Ն.Ս.Օ. Տ.Տ. Գարեգին Բ ամենայն հայոց կաթողիկոսի ուղերձով։ Ճարտարապետ Սամվել Այվազյանը ներկայացրեց համալիրի վերականգնման նախագիծը, ցուցադրվեց տեսանյութ նվիրված Մեծառանից սբ․ Հակոբավանքին։

Համաժողովի շրջանակում տեղի ունեցավ նաև ազգագրագետ Լիլիթ Սիմոնյանի «Սուրբ Հակոբ Մծբնա հայրապետի հիշատակը հայոց մեջ» գրքի շնորհանդեսը։

Հանդիպման երկրորդ հատվածում տեղի ունեցան քննարկումներ Հակոբավանքի հոգևոր կրթա-մշակութային դերի, ուխտագնացությունների նշանակության, ինչպես նաև համայնքի զարգացման ծրագրի մասին։

Համաժողովին ելույթ ունեցան մի շարք հոգևորականներ, ազգագրագետներ, պատմաբաններ, տարբեր գործիչներ, ովքեր բազմիցս նշեցին սբ․ Հակոբավանքի վերականգնման նշանակության և այդ աշխատանքների մասնագիտական բարձր մակարդակով իրականացնելու կարևորության մասին։

Միջոցառման ավարտից հետո ԵՊՀ Մշակութաբանության ամբիոնում կայացավ «ռեԱրմենիա» հարթակի գործադիր հիմնադիր Գևորգ Պողոսյանի, «Արեւահովիտ» հարթակի համահիմնադիր Լալա Մնեյանի և «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի համահիմնադիր Համլետ Պետրոսյանի հանդիպումը, որի ընթացքում քննարկվեցին Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության և վերականգնման խնդիրները՝ հաշվի առնելով ներկայիս ստեղծված քաղաքական բարդ իրավիճակը և մարտահրավերները։

ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 77-րդ նստաշրջանում բարձրաձայնվեցին նաև Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրները

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը 2022 թվականի սեպտեմբերի 22-ին ելույթով հանդես է եկել  ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 77-րդ նստաշրջանին, որտեղ ներկայացրել է Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ Ադրբեջանի վերջին ագրեսիան ու դրա հետևանքով ստեղծված բարդ իրավիճակը Հայաստանում։ Վարչապետն իր ելույթում ընդգծեց, որ «․․․ադրբեջանական զինուժը Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի խորքում գնդակոծել է 36 բնակելի տարածքներ և համայնքներ, այդ թվում՝ Գորիսը, Ջերմուկը, Վարդենիսը, Կապանը, Գեղամասարը։ Սա սահմանային բախում չէր. դա ուղղակի, անհերքելի հարձակում էր Հայաստանի ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության դեմ, որը դատապարտվեց և որին անդրադարձ կատարվեց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի վերջին նիստերի ընթացքում և դրանից դուրս»։

Ներկայացնելով ադրբեջանական հարձակումներն ու դրա հետևանքով ստեղծված իրավիճակը տարածաշրջանում, վարչապետն անդրադարձավ նաև արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության վտանգներին և խնդիրներին, մասնավորապես նշելով․ «Լեռնային Ղարաբաղի հետպատերազմյան վերականգնումը, տեղահանված բնակչության հոգևոր-սոցիալական խնդիրները, հայ ռազմագերիների հայրենադարձությունը և մշակութային ու կրոնական ժառանգության պահպանումը շարունակում են մնալ մեր կառավարության օրակարգում։ ․․․Մենք կոչ ենք անում աջակցել ՄԱԿ-ի մարդասիրական գործակալությունների անվտանգ և անխոչընդոտ մուտքը Լեռնային Ղարաբաղ՝ մարդասիրական, մարդու իրավունքների իրավիճակը տեղում գնահատելու և մշակութային ժառանգության պաշտպանությունն ապահովելու նպատակով»։

«Արցախը պատմական և ժամանակակից համատեքստում» թեմայով միջազգային գիտաժողով Մոսկվայում

Սեպտեմբերի 15-ին և 16-ին Մոսկվայի հայկական եկեղեցում կայացավ «Արցախը  պատմական և ժամանակակից համատեքստում» թեմայով միջազգային գիտաժողով։ Գիտաժողովին մասնակցում էին 50-ից ավելի հայագետներ, պատմաբաններ, հնագետներ, մշակութաբաններ Արցախից, Հայաստանից, Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներից: Հեռավար զեկույցներով հանդես եկան նաև հայագետներ Միացյալ Նահանգներից, Կանադայից, Իտալիայից, Ավստրիայից, Ֆրանսիայից: Գիտաժողովին մասնակցեցին նաև «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» (www.monumentwatch.org) ծրագրի թիմի անդամները, որոնք ներկայացնում էին ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը, Երևանի պետական համալսարանի մշակութաբանության ամբիոնը, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանը, Հայաստանի պատամության թանգարանը և որոնք հանդես եկան հետևյալ զեկուցումներով։

Համլետ Պետրոսյան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, «Հնագիտական հետազոտություններն Արցախում․ Աղվանական եկեղեցու ինստիտուցիոնալացման ժամանակի և բնույթի մասին նոր տվյալների լույսի ներքո»։

Լյուբա Կիրակոսյան, ճարտարապետության դոկտոր, պրոֆեսոր «Թաղածածկ դահլիճի հորինվածքը Արցախի ճարտարապետության մեջ»։

Նժդեհ Երանյան, պատմական գիտությունների թեկնածու, «Արցախյան տափաստանի մարդակերպ կոթողների էթնո-մշակութային պատկանելության հարցի շուրջ»։

Արմինե Գաբրիելյան, պատմական գիտությունների թեկնածու, «Կարասային թաղումները և էթնիկության խնդիրը աղվանա-հայկական շփման գոտում անտիկ շրջանում»։

Ռուբեն Հովսեփյան, պատմական գիտությունների թեկնածու, «Արցախի մշակութային ժառանգության հարձակումներն ադրբեջանական մեդիա հարթակներում»։

Հայկուհի Մուրադյան, պատմական գիտությունների թեկնածու, «Ադրբեջանի մշակութային քաղաքականությունն Արցախի մշակութային ժառանգության հանդեպ»։

Արմինե Տիգրանյան, ԵՊՀ մշակութաբանության ամբիոնի ասպիրանտ «Պատերազմի ժամանակ մշակութային ժառանգության պաշտպանության միջազգային համակարգը և ադրբեջանական վանդալիզմը»։

Անուշ Սաֆարյան, ԵՊՀ մշակութաբանության ամբիոնի հայցորդ «Խաչքարեր․ Ադրբեջանի պետական քաղաքականությունն Արցախի մշակութային ժառանգության հանդեպ»։

«Արցախի մշակութային ժառանգությունը հարձակումների թիրախում» հետազոտության էլեկտրոնային տարբերակը հասանելի է www.monumentwatch.org կայքում

Ուրախ ենք տեղեկացնել, որ Արցախի Հանրապետության Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության նախաձեռնությամբ լույս տեսած Համլետ Պետրոսյանի և Հայկուհի Մուրադյանի «Արցախի մշակութային ժառանգությունը հարձակումների թիրախում» հետազոտության էլեկտրոնային տարբերակը չորս լեզուներով՝ հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն և ֆրանսերեն, հասանելի է մեր կայքում։

Հետազոտությունը ներկայացնում է ադրբեջանական քաղաքականությունը խորհրդային և անկախության տարիներին՝ հատկապես շեշտադրելով 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի արդյունքում ադրբեջանական վերահսկողության տակ անցած կրթա-մշակութային ժառանգության պահպանության վտանգները, մինչ օրս գրանցված վանդալիզմի դեպքերը և Արցախի Հանրապետության արդի մարտահրավերներն՝ ուղղված մշակութային ժառանգության պահպանությանը։

Բերձորում, Աղավնոյում և Ներքին Սուսում ավարտվել է անկախության շրջանի հուշարձանների տարհանման գործընթացը

Պայմանավորված 2022 թվականի հունիսի 27-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի՝ մամուլի ասուլիսի ընթացքում արված հայտարարությամբ, որ Աղավնո գյուղի մոտով անցնող Գորիս-Ստեփանակերտ ճանապարհի երթուղու փոփոխությունից հետո Բերձոր քաղաքն ու հարակից Աղավնո և Ներքին Սուս գյուղերն անցնելու են ադրբեջանական զինված ուժերի վերահսկողության տակ (https://www.youtube.com/watch?v=nQ_-5POBB-Y) և բնակիչները տարհանվելու են, Արցախի իշխանությունները օգոստոսի սկզբին սկսեցին այդ բնակավայրերից մշակութային հուշարձանների տարհանումը: Օգոստոսի 25-ի դրությամբ տարհանվել են թվով 47 մշակութային հուշարձան այդ թվում խաչքարեր (նկ. 1-4), հուշաքարեր (նկ. 5-7), կիսանդրիներ (նկ. 8), հուշաղբյուրներ (նկ. 9-10):

Ցավոք, նման սեղմ ժամկետում տեխնիկապես անհնար է եղել իրականացնել սբ. Համբարձման (Բերձոր, նկ. 11) և սբ. Նահատակաց (Աղավնո, նկ. 12) եկեղեցիների և Բերձորի Արցախյան ազատագրական պատերազմին նվիրված հուշահամալիրի (նկ. 13) տարհանումը: Սակայն հնարավոր է եղել մասնակիորեն տարհանել Բերձորի սբ. Համբարձման եկեղեցու առանձին էլեմենտներ (մուտքի բարավորը (նկ. 14), արևելյան ճակատի արծվի քանդակը (նկ. 15), սուրբ սեղանը, մկրտարանի ավազանը, գլխավոր եկեղեցու և ռոտոնդայի խաչերը):

Ադրբեջանական մեդիա դաշտում ակտիվ քննարկվում է այս հուշարձանների տարհանումը, մեղադրանքներ են հնչեցվում սբ. Համբարձման եկեղեցին «թալանելու» վերաբերյալ (Telegram: Contact @KarabakhBulletin): Եթե թշնամին սպառնում է վերացնել, վերափոխել, ջնջել և պղծել «օկուպանտականը», եթե մենք արդեն բազմիցս ականատես ենք եղել նոր հուշարձանների հանդեպ Ադրբեջանի առանձնակի բարբարոս քաղաքականության դրսևորումներին (թվարկենք մի քանիսը՝ Մատաղիս գյուղի մատուռ ու շրջակայքի խաչքարեր, Որոտան քաղաքում՝ Արցախյան առաջին ազատամարտին նվիրված խաչքարՋրականի (Ջաբրայիլ) շրջանի Շյուքյուրբեյլի գյուղի խաչային հորինվածքով հուշարձանՀադրութի Առաքել գյուղի խաչքարՄարտակերտի շրջանի Թալիշ գյուղի՝ «Վերածնված Թալիշ» հուշարձանՄեխակավան (Ջեբրայիլ) բնակավայրի եկեղեցի և այլն), ցավոք, տարհանումը այդ հուշարձանները պղծումից և ավերումից փրկելու միակ ելքն է։

Նշենք, որ դեռևս 2021 թվականից ադրբեջանական սոցիալական հարթակներում շրջանառվում է Ադրբեջանի «Հուշարձանների պահպանության հասարակական կազմակերպության» նախագիծը, որով առաջարկվում է Բերձոր քաղաքի սբ. Համբարձում եկեղեցին վերածել մզկիթի  https://t.me/MaidenTower/26638?fbclid=IwAR0t65MuvT8bKTfzmp-oiSl7s25_WQbthtfDx9QAV42OAWcXEg04LyNVe30:

Տարհանմանը աջակցելու և կազմակերպչական աշխատանքներն իրականացնելու համար հատուկ շնորհակալություն ենք հայտնում ՀՀ վարչապետի աշխատակազմին, ԱՀ կառավարության և ԿԳՄՍ նախարարության աշխատակիցներին, փոխնախարար Լեռնիկ Հովհաննիսյանին։ Հատուկ շնորհակալություն Բերձորի վարչակազմի նախկին ղեկավար Ալեքսան Հակոբյանին:

Բյուզանդական ուսումնասիրությունների Հայ ազգային կոմիտեի կոչը

Բյուզանդական ուսումնասիրությունների Հայ ազգային կոմիտեն հանդես է եկել հատուկ կոչով (https://us17.campaign-archive.com/?u=719696e03a73ee3361188422f&id=1e932c4790&fbclid=IwAR1JF5CqX0DV85zkvJktEm2N5SDB1pmyH9XEQEi4RLEe28YjzVurLIVIQjk), որտեղ մասնավորապես նշվում է․

«Հարգելիˊ գործընկերներ,

Բյուզանդական հետազոտությունների Հայ ազգային կոմիտեի անդամները դիմում են Բյուզանդական ուսումնասիրությունների միջազգային ընկերությանը (L'Association Internationale des Études Byzantines) և Ազգային բոլոր կոմիտեներին՝ իրենց համախոհությունը հայտնելու ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից վերջերս արված հայտարարությանը, որը միտված է պահպանել Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի պատմական հուշարձանները։ Հուսով ենք, որ մեր հայտարարությունը կարող է նպաստել այս տարածքում հնագույն և միջնադարյան հուշարձանների պահպանության մշտադիտարկմանը, որոնց մի մասը 2020 թվականի պատերազմի արդյունքում անցել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Ադրբեջանի կողմից վերահսկվող տարածքներում հայկական հուշարձանների միտումնավոր ոչնչացման բազմաթիվ դեպքերի լույսի ներքո (տե՛ս մասնավորապես Նախիջևանի միջնադարյան հայկական գերեզմանոցի ավերումը), ինչպես նաև եկեղեցիների վրա հայերեն արձանագրությունները ջնջելու և հատկապես վերջին հայտարարությունները՝ արված ադրբեջանական իշխանությունների կողմից, որոնց նպատակն է «ստուգել» հին քրիստոնեական հուշարձանների իսկությունը և «մաքրել» դրանք Կովկասյան Աղվանքի հուշարձանների «հայկականացման» հետքերից, Լեռնային Ղարաբաղի հարուստ պատմական ժառանգությունը անմիջական վտանգի տակ է գտնվում։

Ուստի կոչ ենք անում ձեր ձայնը բարձրացնել Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում հայկական մշակույթի հազարամյա գոյության վկայությունների ոչնչացման դեմ։

Թող մեր ձայնը հնչի առնվազն նույնքան բարձր, որքան 2020 թվականին Այա Սոֆիայի կարգավիճակի փոփոխության դեմ է հնչել։

Հունիսի 1 2022 թ․»։

Բերձորում, Աղավնոյում և Սուսում սկսվել է անկախության շրջանի հուշարձանների տարհանման գործընթացը

2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ համաձայնագրով, թեˊ Բերձոր քաղաքը, թեˊ Աղավնո և Սուս գյուղերն անցել են Արցախի Հանրապետությունում տեղակայված Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի խաղաղապահ զորախմբի վերահսկողության տակ։ Սակայն 2022 թվականի հունիսի 27-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը մամուլի ասուլիսի ընթացքում հայտարարում է, որ Աղավնո գյուղի մոտով անցնող Գորիս-Ստեփանակերտ ճանապարհի երթուղու փոփոխությունից հետո Աղավնո և Սուս գյուղերը, Բերձոր քաղաքն ու հարակից բնակավայրերն անցնելու են ադրբեջանական զինված ուժերի վերահսկողության տակ (https://www.youtube.com/watch?v=nQ_-5POBB-Y)։ Ավելի ուշ բնակիչներին մինչև օգոստոսի 25-ը ժամանակ է տրվել իրենց բնակավայրերը լքելու համար:

Նշենք, որ և՛ Աղավնոյում, և՛ Բերձորում ազատագրումից հետո կառուցվել են եկեղեցիներ՝ սբ. Համբարձման (Բերձոր, 1998 թ., նկ. 1) և սբ. Նահատակաց (Աղավնո, 2002 թ.), կանգնեցվել են բազմաթիվ խաչքարեր նվիրված Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին (Բերձորի սբ. Համբարձում եկեղեցու բակում, նկ. 2, Սուս գյուղ, այժմ տարհանվել է, նկ. 3), 1988թ. երկրաշարժի զոհերի հիշատակին (Բերձորի սբ. Համբարձում եկեղեցու բակում, նկ. 4), ազատագրական պայքարում զոհված ազատամարտիկների հիշատակին (Բերձորի հուշահամալիրի տարածքում, նկ. 5, 6, Աղավնոյից Բերձոր տանող ճանապարհին, նկ. 7),  Քառօրյա պատերազմի զոհերի հիշատակին (Աղավնո գյուղի դպրոցի բակում, նկ. 8), ինչպես նաև բազմաթիվ հուշաքարեր և հուշաղբյուրներ (նկ. 9-11):

Ի՞նչ ճակատագիր է սպասվում տեղի մշակութային հուշարձաններին: Ադրբեջանի նախագահն իր ելույթներում բացահայտ կերպով շեշտել է, որ իրենք վերացնում են «օկուպանտների կողմից» վերջին երեսուն տարիների ընթացքում «ապօրինի կերպով» կանգնեցված հուշարձանները, շինությունները և այլն։

Նման պայմաններում անկախության շրջանի հուշարձանները առաջնային թիրախ են: Արցախի իշխանություններն արդեն իսկ տարհանման որոշում են կայացրել և սկսել գործընթացը։ Սուս գյուղի խաչքարերն արդեն իսկ տարհանվել են և տեղափոխվել ապահով վայրեր (նկ. 12, 13): Արցախի Հանրապետության կառավարությունը հայտնում է, որ մոտ ապագայում պիտի տարհանվեն նաև Բերձորի և Աղավնոյի խաչքարերն ու հուշարձանները: Աղավնոյի գյուղապետ Անդրանիկ Չավուշյանը hraparak.am-ի հետ հարցազրույցի ժամանակ հայտնել է, որ իրենք պատրաստվում են տեղափոխել նաև խաչքարերը (Խաչքարերը դուրս ենք բերելու, բա թողնենք վրաները միզե՞ն. Աղավնոյի գյուղապետ - Հրապարակ (hraparak.am)):

Սակայն թե ի՞նչ ճակատագիր է սպասվում սբ. Համբարձման և սբ. Նահատակաց եկեղեցիներին դեռևս անհայտ է:

Նշենք նաև, որ մենք արդեն բազմիցս ականատես ենք եղել նոր հուշարձանների հանդեպ ադրբեջանական առանձնակի բարբարոս քաղաքականության դրսևորումներին։ Դրա վառ օրինակներն են Մատաղիս գյուղում մատուռի ու շրջակայքի խաչքարերի, Որոտան քաղաքում՝ Արցախյան առաջին ազատամարտին նվիրված խաչքարի, Ջրականի (Ջաբրայիլ) շրջանի Շյուքյուրբեյլի գյուղի խաչային հորինվածքով հուշարձանի, Հադրութի Առաքել գյուղի խաչքարի, Մարտակերտի շրջանի Թալիշ գյուղի՝ «Վերածնված Թալիշ» հուշարձանի, Մեխակավան (Ջեբրայիլ) բնակավայրի եկեղեցու և այլ հուշարձանների  ավերումներն ու հիմնատակ ոչնչացումը։

Կայացել է «Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկում» (Caucasus Heritage Watch: https://caucasusheritage.cornell.edu/) կայքի շնորհանդեսը

Քորնելի և Փերդյու համալսարանների հետազոտողները 2020 թվականի վերջին ստեղծել են «Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկում» (Caucasus Heritage Watch: https://caucasusheritage.cornell.edu/) հարթակը, որտեղ արբանյակային լուսանկարների օգնությամբ հետևում և վավերացնում են Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած մշակութային ժառանգության վիճակը։ Խմբի գործունեությունը և կայքը միջազգային լայն ճանաչում են գտել։

Խմբի կազմակերպիչներ՝ հնագետներ Լորի Խաչատուրյանը և Ադամ Սմիթը ս. թ. հուլիսի 28-ին ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կլոր դահլիճում (Բաղրամյան 24) հայ ակադեմիական հանրույթին ներկայացրեցին նախաձեռնության ընթացքը և կայքի գործունեությունը։

Կայացել է Համլետ Պետրոսյանի և Նժդեհ Երանյանի «Արցախի կոթողային մշակույթը», Համլետ Պետրոսյանի և Հայկուհի Մուրադյանի «Արցախի մշակութային ժառանգությունը հարձակումների թիրախում» գրքերի և «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» // www.monumentwatch.org կայքի շնորհանդեսը

2022 թվականի հուլիսի 6-ին Ստեփանակերտի «Պոլ Էլյուարի տուն» ֆրանկոֆոնիայի կենտրոնում ԱՀ Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության նախաձեռնությամբ կայացավ Համլետ Պետրոսյանի և Նժդեհ Երանյանի «Արցախի կոթողային մշակույթը», Համլետ Պետրոսյանի և Հայկուհի Մուրադյանի «Արցախի մշակութային ժառանգությունը հարձակումների թիրախում» գրքերի և «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» // www.monumentwatch.org կայքի շնորհանդեսը։ Շնորհանդեսին ներկա էին ԱՀ ԿԳՄՍ նախարար Անահիտ Հակոբյանը, փոխնախարար Լեռնիկ Հովհաննիսյանը, Ազգային ժողովի Արտաքին հարաբերությունների մշտական հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Բալայանը և  պատգամավոր Արմեն Սարգսյանը, մշակույթի պահպանությամբ զբաղվող կառույցների, համալսարանական և գիտական հանրույթի ներկայացուցիչները։ Գնահատանքի խոսք ասացին ԱՀ ԿԳՄՍ նախարար Անահիտ Հակոբյանը և փոխնախարար Լեռնիկ Հովհաննիսյանը։ Գրքերի բովանդակությունը, կայքի կառուցվածքը և գործունեությունը ներկայացրեցին Համլետ Պետրոսյանը, Նժդեհ Երանյանը և Հայկուհի Մուրադյանը։

ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտի 2021 թվականի կրոնական ազատությունների հանձնաժողովի տարեկան զեկույցի անդրադարձը Ադրբեջանի կողմից Արցախի օկուպացված տարածքներում հայկական մշակութային ժառանգության ավերածություններին

2022 թվականի ապրիլ ամսին ԱՄՆ-ի պետդեպարտամենտի  կրոնական ազատությունների միջազգային հանձնաժողովի տարեկան զեկույցն Ադրբեջանում 2021 թվականին կրոնական ազատության պայմաններն ընդհանուր առմամբ գնահատել է բացասական միտումներով՝ դիտարկվող խնդրի շրջանակ ներառելով նաև Արցախում (Լեռնային Ղարաբաղ՝ ըստ փաստաթղթի)  կրոնական և մշակութային ժառանգության արժեքների պահպանության հարցերը (ավերածությունները, ոչնչացումներն ու պատմական փաստերի խեղաթյուրումը),   որոնք ավելի մտահոգիչ են դարձել  2020 թվականի նոյեմբերին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքված հրադադարի արդյունքում Ադրբեջանի վերահսկողության տակ  անցած տարածքներում (https://www.uscirf.gov/annual-reports):

Թեև ադրբեջանական մամուլը վերջին օրերին ջանք չի խնայում խեղաթյուրել զեկույցի ողջ բովանդակությունը՝ տարածելով ապատեղեկատվություն (https://www.youtube.com/watch?v=1fytAP6j4q4), այնուամենայնիվ, զեկույցի հրապարակված ինչպես հակիճ, այնպես էլ ամբողջական տեքստում մանրամասն նշված են Ադրբեջանի կողմից հայկական մշակութային արժեքների ավերածությունների և դրա շուրջ պետական քաղաքականության դրսևորումները, անդրադառնալով թե՛ պատմությանը, թե՛ մեր օրերին (https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/?fbclid=IwAR3CqfgrWvAeRTb62s_J8tWNW1u3I8s6v04AfFESUUgDSZfyjiWZitR67YY

Մասնավորապես, ԱՄՆ-ի կրոնական ազատությունների միջազգային հանձնաժողովի տարեկան զեկույցի առանցքում Caucasus Heritage Watch-ի (https://caucasusheritage.cornell.edu/) արբանյակային պատկերների փաստագրումներն են, որոնք վկայում են հայկական երկու գերեզմանոցների, մզկիթի, մի քանի եկեղեցիների ավերումների մասին, որոնք թեև որպես միջազգային հանցագործութուն արդեն փաստագրված են (ԵԽԽՎ բանաձևեր, Հաագայի արդարադատության միջազգային դատարան), այնուամենայնիվ անպատժելի են հենց Ադրբեջանի կողմից։ Թեև Ադրբեջանի կառավարությունը 2020 թվականին հայտարարեց, որ երկու զինվորի մեղադրանք է առաջադրվելու հայկական գերեզմանաքարերը ոչնչացնելու համար, սակայն իշխանությունները հրաժարվում են այդ դեպքերի վերաբերյալ որևէ տեղեկություն հրապարակել։ Զեկույցը փաստագրել է CHW-ի արբանյակային լուսանկարների հավաստմամբ  հունիս և սեպտեմբեր ամիսներին տեղի ունեցած հայկական մշակութային և կրոնական վայրերի ոչնչացումները և ներկայացրել, որ շինարարության պատճառով դրանք այսօր ևս գտնվում են վտանգի տակ։

Զեկույցն անդրադարձել է վերջին շրջանում միջազգային կարևոր ատյաններից հնչող եզակի նախադեպերին՝ կարևորելով թեˊ Արդարադատության միջազգային դատարանի դեկտեմբերյան որոշումը, որով հորդորվել էր Ադրբեջանին «ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ կանխելու և պատժելու վանդալիզմի և պղծման գործողությունները, որոնք վերաբերում են հայկական մշակութային ժառանգությանը, ներառյալ . . . եկեղեցիները և այլ պաշտամունքային վայրերը, …գերեզմանատները»,  և թե՛ ԵԽԽՎ  մի քանի բանաձևերին «Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգութան ոչնչացման հետ կապված»։ Զեկույցը մեջբերելով ԵԽԽՎ բանաձևի կարևոր հատվածները, վերահաստատել է դրանց նշանակությունը․ հատկապես․ «6-շաբաթյա պատերազմի ընթացքում մշակութային ժառանգությանը միտումնավոր պատճառված վնասը, ինչպես նաև Շուշիի [Սուրբ Ամենափրկիչ տաճարի] միտումնավոր գնդակոծությունը և այլ եկեղեցիների ու գերեզմանատների ոչնչացումը կամ վնասումը հակամարտության ընթացքում և դրանից հետո»։

ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2021 թվականի միջազգային կրոնական ազատության մասին զեկույցը որպես միջազգային եզակի նախադեպ առաջին անգամ փաստում է Ադրբեջանի կողմից հայկական հուշարձանների շարունակական ոչնչացումը: Մասնավորապես, այն քննադատում է Արցախի քրիստոնեական ժառանգության, հայկական ինքնությունը ժխտելու Ադրբեջանի «աղվանականացման» քարոզչությունը։ Այս ամենի հետ կապված կազմակերպությունն առաջարկել է ԱՄՆ-ի կառավարությանը ֆինանսավորում հատկացնել ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությանը (USAID) և Բաքվում ԱՄՆ դեսպանատանը՝ Լեռնային Ղարաբաղում և հարակից տարածքներում պաշտամունքի վայրերը և կրոնական կամ մշակութային այլ վայրերը վերականգնելու, պահպանելու և պաշտպանելու համար (https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/?fbclid=IwAR3CqfgrWvAeRTb62s_J8tWNW1u3I8s6v04AfFESUUgDSZfyjiWZitR67YY

Զեկույցը, դատապարտելով հայկական եկեղեցիներն աղվանականացնելու ադրբեջանական քաղաքականությունը, որպես օրինակ մեջբերել է  մայիսի 4-ին Ադրբեջանի  Արտաքին գործերի նախարարության այն հայտարարությունը, որով  ադրբեջանական կողմից ֆինանսավորվող Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ տաճարի վերակառուցումը պետք է «համապատասխաներ բնօրինակ ճարտարապետական ​​ոճին», բայց արդյունքում պարզ դարձավ, որ տաճարը նույնպես վերագրվում է «աղվանական» ժառանգությանը։ Զեկույցը նշում է, որ հայկական կողմը համոզված է, որ նման հայտարարություններով փորձ է արվում թաքցնել եկեղեցու հայկական արմատներն ու կառուցվածքը, ներառյալ բնօրինակ գմբեթը: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին ուղղված նամակում Հայաստանի կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի պաշտոնակատար Վահրամ Դումանյանը մեղադրել է Ադրբեջանին ակտիվորեն «պատմական փաստերի կեղծման քաղաքականություն» իրականացնելու մեջ՝ երբ գրավյալ տարածքների հայկական մշակութային ժառանգության վայրերը հռչակում են  «կովկասյան-աղվանական»։

ԱՄՆ-ի պետդեպարտամենտը զեկույցում մտահոգություն է հայտնել նաև 2020 թվականի նոյեմբերի հրադադարից հետո հայ ուխտավորների՝ Դադիվանք այցելության հետ կապված խնդիրներին և փաստել, որ դժվարացել է հայ ուխտավորների այցը ամբողջ տարվա ընթացքում, իսկ փետրվար և ապրիլ ամիսներին ուխտավորների երկու խմբերին արգելվել է մուտք գործել վանք։

Հատկապես ուշագավ է այն, որ զեկույցն անդրադարձել է ոչ միայն պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո հայկական մշակութային արժեքների ոչնչացման դեպքերին, այլև ներկայացրել Նախիջևանի ոչնչացումները։

Հունիսին The Art Newspaper-ը հրապարակեց մի զեկույց՝ օգտագործելով արբանյակային պատկերներ, որոնք մանրամասնում էին Նախիջևանի Ագուլիսի միջնադարյան հայկական եկեղեցիների ավերածությունների մասին: Եկեղեցիները առկա են եղել  1977 թվականին արված  նկարներում, սակայն բացակայում էին 2016 և 2019 թվականների պատկերներում: Դրանցից են Սուրբ Ստեփանոսը, Սուրբ Թովման,  Սուրբ Քրիստափորը, Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչը, Սուրբ Աստվածածնի Մեծ Անապատը և Սուրբ Հակոբ Հայրապետը։

The Art Newspaper-ը նաև պատմել է Նախիջևանի ողջ տարածքում հայկական ժառանգության ոչնչացման մասին, որը ժամանակին ներառում էր 89 եկեղեցի, 5840 խաչքար և ավելի քան 22000 տապանաքար՝ անկախ հետազոտող Արգամ Այվազյանի կողմից հավաքված 1964-87 թթ. փաստաթղթերի համաձայն:

Հանդիպում «Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի համահիմնադիր, Կոռնելի համալսարանի դասախոս Լորի Խաչադուրյանի հետ

«Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի թիմը սույն թվականի մայիսի 26-ին հյուրընկալեց «Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկում» ծրագրի համահիմնադիր, Կոռնելի համալսարանի դասախոս Լորի Խաչադուրյանին։ Հանդիպման ընթացքում քննարկվեցին մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրները, https://caucasusheritage.cornell.edu/ և www.monumentwatch.org կայքերի աշխատանքների ընթացքը։