Արցախի քարե մարդակերպ կոթողները

Քարե մարդակերպ կոթողները Արցախի նախաքրիստոնեական մշակույթի կարևոր բաղկացուցիչներից են:   Խորհրդային տարիներին հայտնի պատճառներով  դրանք բավարար չափով չեն ուսումնասիրվել (Պետրոսյան 2010, 137-148): Եղած հետազոտություններն էլ ակնհայտորեն քաղաքականացված են: Ադրբեջանական որոշ հետազոտողներ Արցախի քարե մարդակերպ կոթողները ներկայացրել են որպես աղվանական` փորձելով հատկապես Արցախում դրանց տարածված լինելը դիտել որպես աղվանական էթնո-մշակութային «սուբստրատի» առկայություն (Халилов 1987, 22; Ваидов, Геюшев, Гулиев 1974, 446-447): Ուստի այդ հուշարձնների գիտական հետազոտությունը, դրանց հստակ ժամանակագրության և էթնո-մշակութային պատկանելության խնդիրների քննությունը, հատկապես կարևոր է, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս գիտականորեն մերժել ադրբեջանական զեղծարարությունները (Պետրոսյան, Երանյան 2022): Թեև կոթողների առանձին օրինակներ հայտնի են դարձել դեռ անցած դարի 60-ական թվականներին, սակայն նրանց տեխնիկական, պատկերագրական, իմաստաբանական քննությունը, նրանց ժամանակագրությունը և հնարավոր էթնոպատկան խնդիրները մնում էին չմանրամասնված, հաճախ էլ` ուղղակի չլուծված: Արցախի ազատագրական պատերազմի արդյունքում նոր հնարավորություններ էին ստեղծվել նաև տարածաշրջանի հնագույն պատմության և մշակույթի հետազոտության համար: Մարդակերպ կոթողների ֆիզիկական մատչելիությունն այն էական իրողությունն ու հանգամանքն էին, որոնք հնարավորություն ստեղծեցին իրականացնել դրանց մանրամասն նկարագրությունը, չափագրումը, լուսանկարումը, ինչպես նաև պատմամշակութային միջավայրի հետազոտությունը: Պատկերագրությունը Այս կոթողներն ուղղանկյուն, տափակ երկայնական մարդատեսք սալեր են, որոնց հորինվածքի հիմնական առանցքը մարդու մարմինն է, և մյուս բոլոր բաղադրիչները պատկերագրական և  իմաստային արժեք են ստանում  այդ համատեքստում։ Այս սալերը երկու հորիզոնական ակոսների միջոցով բաժանվում են երեք մասի՝ ընդգծելով մարմնի երեք մասերը՝ գլուխը, որը զբաղեցնում է ամբողջ կոթողի գրեթե 1/3-ը, ապա իրանը և ներքնամասը (նկ. 1-5): Կոթողներն ունեն մոտավորապես 30-60 սմ լայնություն, 120-140 սմ, երբեմն էլ մինչև 2 մետր բարձրություն, մոտ 20 սմ հաստություն։ Հայտնի բոլոր օրինակները կրաքարից են (Yeranyan 2020, 246-252):

Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին

Տեղադրությունը Գյավուրկալա (բառացի` անհավատների բերդ)  հնավայրը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Նոր Հայկաջուր (խորհրդային ժամանակ Աղդամի  շրջանի  Սոֆուլու) գյուղից արևելք: Գյավուրկալա բնակատեղին անցած դարի 50-70-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրվել է ադրբեջանցի հնագետների կողմից, որոնք  շեշտել են բնակավայրի քրիստոնեական բնույթը (Վահիդով 1965, 167-183): Այստեղ այսօր էլ դիտելի են պեղումներով բացված վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները (խորհրդային շրջանի պեղումների ավարտից հետո սրանք նորից ծածկվել են), սարկոֆագներով դամբարանադաշտը, վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները բնակատեղիի և  եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական — հորինվածքային քննություն 2013 թվականին Արցախի Տիգրանակերտի արշավախումբը (Հ․ Պետրոսյան, Ն․ Երանյան, Լ․Կիրակոսյան, Լ. Մինասյան) իրականացրել է հնավայրի  եկեղեցու պեղումները: Այս պեղումները հնարավորություն տվեցին նախնական դիտարկումներ կատարել Գյավուրկալա բնակատեղիի  և այնտեղ գտնվող միանավ եկեղեցու մասին (նկ․ 2): Բնակատեղին տարածվում է մի բլրի վրա, որը շրջակա հարթավայրից  բարձրացված է 6,0 մետր: Վերին հարթ մակերևույթն  արևելքից-արևմուտք ուղղությամբ ունի 160,0 մետր երկարություն, հյուսիսից հարավ՝  120,0 մետր՝ զբաղեցնելով մոտ 2,0 հա տարածք: Նախնական դիտարկումները երևան են բերում մի խումբ ճարտարապետական համալիրների մնացորդներ: Բնակատեղիի հարավային հատվածում դիտելի են վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները, բլրից հարավ և հարավ-արևելք՝ կենտրոնից մոտ 100,0 մետր հեռավորության վրա վաղքրիստոնեական սալարկղ և սարկոֆագ դամբարաններով կառուցապատված դամբարանադաշտն է (նկ․ 3): Ամենուր  հայտնաբերվում են վաղմիջնադարյան ճարտարապետական մանրամասների՝ խաչային հորինվածքների, սյան խարիսխների,  կոթողների, դրանց  պատվանդանների և այլ բեկորներ:

Տիգրանակերտ

TIGRANAKERT ARCHAEOLOGICAL SITE: BRIEF INTRODUCTION. THE SAMPLE. The antique city of Tigranakert is located on the right bank of the Khachenaget River on the slopes of the Vankasar and Tsitsar mountains and the adjacent plains and covers wits suburbs an area of about 1000 hectares. The city was founded at the beginning of the 1st century BC by the king of Armenia Tigranes the Great (95-55 BC) and existed until the middle of the 13th century. Then city was abounded. The new constructions on the site were appeared in the middle of 18th century. Tigranakert of Artsakh is the only one among numerous settlements named after Tigranes, the location of which is precise and which is being investigated by archaeologists. As the result of 15 years of archaeological research, a large settlement formed with a Hellenistic advanced fortification system and using its construction techniques appeared. According to the available data, Tigranakert consisted of a large (ca. 6 ha) fortified district, spread over the slope of the Vankasar mountain in the form of artificial terraces, surrounded by powerful walls, with at least four city quarters spread in the plain, cemeteries and large agricultural suburbs. The city was completely built of the local cream limestone. Through excavations the Early Christian square with double churches, and the remains of a monumental stela with a cross, as well as an Early Christian underground reliquary and a graveyard were opened. Among some thousands of archaeological materials luxury ceramic vessels, Parthian coins, Sasanian seals, 5-7 cc. AD Armenian inscriptions were unearthed. Main complexes fixed and excavated on the site and the outskirts of the city. Fortified district, early first century BC. Antique quarters, 1st c. BC – 3rd c. AD. Early Christian square, 5th — 7th cc. AD. Channel carved into the rock, 1st c. BC – 3rd c. AD. Vankasar church, 7th c. AD. Rock cut Christian complex, 5th — 7th cc. AD. Tsitssar church and reliquary, 5th -13th cc. AD. Late medieval fortress, 18th c. AD. Historical park with springs, a late medieval building (18th c. AD) and the remains of a poolfountain. Main coordinates of the complexes N 40.0702 E 46.8994 N 40.0647 E 46.9045 N 40.04 02,1 E 46. 54 21.5 N 40.0697 E 46.9041 N 40. 04 19.7 E 46. 53 13.6 N 40. 05 40.1 E 46. 53 08.7 N 40. 03 29.2 E 46. 53 48.4 N 40. 06 17 E 46. 20 54 N 40. 04 10 E 46. 50 18