Շահմասուրի ժայռախաչքարը

Ճարտարապետական - հորինվածքային նկարագրությունը

«Կտողնու թալա» տեղամասում պահպանվել են մեծադիր ժայռաբեկորներ։ Շրջակայքում նկատվում են առանձին շինությունների հետքեր, որոնք, հավանաբար, երբեմնի գյուղատեղիի կամ մենաստանի մնացորդներ են (ԱՀ ԳԿՄՍ վկայագիր)։ Առավել հետաքրքիր է 5,3 x 3 մետր չափսեր ունեցող ժայրաբեկորը, որի վրա նախօրոք արված ուղղանկյուն փորվածքի մեջ, վերևից եզերվող եռակամար թեքագիծ հարդարանքով ժապավենի ներքո փորագրված է եռաէլիպս երկատումներ ունեցող թևերով հյուսկեն կենտրոնական խաչը: Ավելի ներքև՝ կենտրոնական խաչի ստորին թևից ելնող հյուսկեն ժապավենը պսակվում է կլոր  բլթակներով ավարտվող թևերով մեկական փոքրադիր խաչերով: Ողջ հորինվածքն իր քանդակային մանրամասներով և փորագրման տեխնիկայով էապես չի տարբերվում 12-13-րդ դարերի շարքային խաչքարերի հորնվածքներից:

Հորինվածքից ներքև և նրանից դուրս փորագրված է 6 տողանոց արձանագրությունը (նկ․ 3-5), որը հայտնում է. «Թիվ :ՈԼ: (1181)/: Յանուն Ա[ստուծո]յ, ես Խորեշահ/ կանգնեցի զխաչս ի բարեխաւս/ հոգոյ իմոյ եւ զաւակաց/ իմոց` բարեխաւս առ/ Ք[րիստո]ս: Աղաւթս յիշեցէք»։ Հարկ է նշել, որ արձանագրության թվականի շուրջ առկա են տարընթերցումներ։ Այսպես, Ս․ Բարխուդարյանն այն ընթերցել է «ՋԼ» (1481), ԱՀ ԿԳՄՍ վկայագրում նշվում է «ՈՉԸ» (1239) թվականը։

Համաձայն Հ․ Աճառյանի «Խորիշահ պարսկերեն «խուրշահ» անունից է, որ բառացի նշանակում է «արև արքա»։ Իրանական անունը արական է, իսկ հայերենը՝ իգական։ «Պարսկեներում Xursah նշանակում է «արև արքայ», որ ի հարկե հարմար է արականի․ իսկ հայերենում Խորիշահ (xor-i sah) նշանակում է «թագավորի արև», որ հարմար է իգականի» (Աճառյան 1942, 544)։ Հ․ Աճառյանը ներկայացնում է 15 իգական անձնանուն (Խորիշահ) և մեկ արական անձնանուն (Խորշահ պարոն) ձևով: Վերջինիս հիշատակին մի խաչքար է կանգնեցվել Հորս գյուղում (Աճառյան 1942, 544 - 545)։ Նկատենք, որ մեր անձնանունը վկայված է «Խորեշահ» ձևով, և դատելով արձանագրության բովանդակությունից (իգական անձնանվան դեպքում սպասելի էր, որ նշվեր, թե ում կինն է կամ դուստրը), ավելի հավանական է, որ այն տղամարդու անձնանուն է: Սա հայերեն աղբյուրներում հազվադեպ հանդիպող երևույթ է և կարող է լրացուցիչ տեղեկություններ հաղորդել միջնադարյան անվանակոչության առանձնահատկությունների մասին։

Հուշարձանը կարևոր է նաև որպես Արցախի պատմամշակութային ժառանգության ամբողջական համակարգի բաղադրիչ։ Այն լրացնում է Շահմասուրի և հարակից տարածքների միջնադարյան հուշարձանների պատկերը՝ փաստելով, որ տվյալ բնակավայրը եղել է Արցախի զարգացած միջնադարի հոգևոր և մշակութային կենտրոններից մեկը։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Հուշարձանի ներկայիս վիճակի և պահպանվածության վերաբերյալ հավաստի տեղեկություններ չկան։

Գրականություն

1. ԴՀՎ 1982 - Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմող Բարխուդարյան Ս․, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․, Երևան։
2. ԱՀ ԳԿՄՍ վկայագիր - Արցախի Հանրապետության գիտության, կրթության, մշակույթի և սպորտի նախարարության վկայագիր։
3. Աճառյան 1942 - Աճառյան Հ․ Հայոց անձնանունների բառարան, Երևան, 544 -546։
4. Մանրամասներ. խաչքար ժայռաբեկորի վրա, Շահմասուր, Խաչենագետի հովիտ, Արցախ- (https://monumentwatch.org/hy/facts_and_details/%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d6%80%շd5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a1%d5%b5%d5%bc%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%be%d6%80%d5%a1-%d5%b7/   
5. Արցախի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ - https://hy.wikipedia.org/wiki/։