Առաքելի սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին
Տեղադրությունը
Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին (նկ․ 1, 2) գտնվում է Հադրութի շրջանի Առաքել գյուղի հյուսիս-արևմտյան մասում՝ բլրալանջի վրա։ Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:
![Tr Arakel](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel.jpg)
![նկ. 1 Եկեղեցին հարավ-արևմուտքից, լուս․ ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն ՊՈԱԿ էլեկտրոնային շտեմարան:](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-768x545.jpg)
նկ. 1 Եկեղեցին հարավ-արևմուտքից, լուս․ ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն ՊՈԱԿ էլեկտրոնային շտեմարան:
![նկ. 2 Եկեղեցին նախքան ավերվելը, լուս․ Շ․ Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985, էջ 304։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1.jpg)
նկ. 2 Եկեղեցին նախքան ավերվելը, լուս․ Շ․ Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985, էջ 304։
Պատմական ակնարկ
Առաքել գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից 9-10 կիլոմետր դեպի հարավ-արևելք։ Ըստ գյուղացիների բանավոր տեղեկությունների՝ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է 1902-1907 թվականներին, առաքելցի բաքվաբնակ մեծահարուստ Մակիչ Գրիգորյանի միջոցներով, ով եկեղեցու վրա ծախսել է 30 հազար ոսկե դրամ։ Եկեղեցու նախագծումը պատվիրել է Թիֆլիսի ճարտարապետներին։
1991 թվականին «Օղակ» օպերացիայի արդյունքում Առաքել գյուղը հայաթափվել է և ամբողջությամբ թալանվել ու հրո ճարակ դարձել ադրբեջանցիների կողմից։ Ազատագրվել է 1993 թվականի օգոստոսին։ 1996 թվականից «Ֆրանս-Ղարաբաղ» կազմակերպության միջոցներով սկսվել է գյուղի վերականգնման աշխատանքները և գյուղացիների մեծ մասը վերադարձել է Առաքել։
Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն
Եկեղեցին ծավալային լուծմամբ ուղղանկյուն դահլիճ է, որն արևելյան մասում ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Խորանի երկու կողմերում տեղադրված են զույգ ավանդատները։ Գմբեթը նստած էր չորս խաչաձև սյուների և դրանք իրար կապող կամարների վրա (նկ․ 3, 4)։ Եկեղեցին կառուցված է գորշ գույնի սրբատաշ և կոպտատաշ բազալտե քարերով։ Ունի 20,5 մետր երկարություն, 16 մետր լայնություն, բարձրությունը գմբեթի հետ միասին կազմում էր 18 մետր։ Ունի երեք մուտք, որոնք բացվում են արևմտյան, հյուսիսային և հարավային կողմերում, լուսավորությունը ստանում էր թվով տաս մեծ լուսամուտներից (նկ․5, 6)։ 1960-ական թվականներին պատահաբար հայտնաբերվել է որպես մետաղի ջարդոն հանձնված զանգը, որն հանձնվել է մարզային թանգարանին։ Այժմ այն գտնվում է Արցախ հայրենագիտական թանգարանում։
![նկ. 3 Եկեղեցին ներսից, լուս․ ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն ՊՈԱԿ էլեկտրոնային շտեմարան։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-768x544.jpg)
նկ. 3 Եկեղեցին ներսից, լուս․ ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն ՊՈԱԿ էլեկտրոնային շտեմարան։
![նկ. 5 Եկեղեցին հյուսիսից, 2013, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x576.jpeg)
նկ. 5 Եկեղեցին հյուսիսից, 2013, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։
![նկ. 6 Եկեղեցին արևմուտքից, լուս․ ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն ՊՈԱԿ էլեկտրոնային շտեմարան։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1.jpg)
նկ. 6 Եկեղեցին արևմուտքից, լուս․ ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն ՊՈԱԿ էլեկտրոնային շտեմարան։
![նկ. 4 Եկեղեցին ներսից, 2019, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-scaled.jpg)
նկ. 4 Եկեղեցին ներսից, 2019, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։
Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո
1991 թվականի բռնազավթումից հետո գյուղն ամբողջությամբ վառվել և ավերվել է: Վանդալիզմի զոհ է դարձել և Աստվածածին եկեղեցին։ Ադրբեջանցիների կողմից տանկերից կրակ է բացվել եկեղեցու վրա, որի հետևանքով քանդվել են գմբեթը, թաղը և հարավային ավանդատունն ամբողջությամբ (նկ․ 7)։
44-օրյա պատերազմի ժամանակ ռազմական գործողություններից չի տուժել։ Հետպատերազմական վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։
![նկ. 7 Եկեղեցին հարավից, 2019, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-scaled.jpg)
նկ. 7 Եկեղեցին հարավից, 2019, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։
Գրականություն
1․ Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու, 1895։
2․ Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985։
Առաքելի սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին
Արցախ