Հանդաբերդի վանքը
Տեղադրությունը:
Համալիրը գտնվում է Արցախի Վերին Խաչեն գավառում (Արցախի հանրապետության Նոր Շահումյանի շրջան, այժմ` Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո), Լևոնագետի աջ ափի երկարությամբ ձգվող անտառապատ լեռնաբազկի մի գոգավորության բարձրադիր ափի եզրին, ընդարձակ բացատի հարավարևելյան կողմում, Հանդաբերդ ամրոցից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևելք մոտ, որը տարածքի ընդարձակ ամենահզոր ամրոցն է: Ամրոցը եկեղեցական որևէ կառույց չունի, և հավանական է, որ վանքը նախ և առաջ սպասարկել է բերդի բնակիչների պահանջմունքները։
![QNARAVAN, VANAKAN HAMALIR HANDABERD](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488.jpg)
Գործունեությունը:
Համալիրի շինությունների հիմնական մասը, ըստ շինարարական արձանագրության, 1276 թվականին կառուցել է Դավիթ վարդապետը` տեղում գոյություն ունեցող ավելի հին եկեղեցու շուրջ (նկ. 1)։ 13-րդ դարի երկրորդ կեսում, մոնղոլական դաժան տիրապետության պայմաններում, վանական համալիրների հիմնադրումն ավելի հաճախ ձեռնարկվում էր հենց հոգևորականների կողմից` նրանց միջոցներով և նույնիսկ ֆիզիկական ջանքերով։ Այդ պատճառով էլ ճարտարապետական լուծումներն ու հարդարանքն անհամեմատ ավելի համեստ են: Այդ պարզ ու անպաճույճ կառույցները մի կողմից աներկբա վկայությունն են քաղաքական և տնտեսամշակութային անկման։ Մյուս կողմից էլ` դրանք յուրօրինակ մի շտեմարան են պարզելու, թե մշակույթն ինչպես էր արձագանքում և փորձում հարմարվել նոր ծանր պայմաններին` պահպանելով ազգային ինքնության հիմնական նվաճումները։
![Նկ. 1 Վանքի տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg)
Նկ. 1 Վանքի տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Հանդաբերդի վանքի գործունեության ամենածաղկուն փուլը վերաբերում է 13-14-րդ դարերին, մի ժամանակաշրջան, երբ հայ հանրությունն ու մշակույթը փորձում էին պահպանել հին ավանդույթները` բայց և համակերպվել ռազմաքաղաքական աննախադեպ վայրիվերումների արտառոց իրավիճակին։ 13-րդ դարի առաջին երեսնամյակը Զաքարյանների ազատագրական առաքելության հետևանքով դինամիկ զարգացող քաղաքական հարաբերություններով, տնտեսությամբ և մշակույթով երանելի մի դարաշրջան է, որի ստեղծագործ շունչը մշակութային կյանքում զգացվում էր մինչև դարի կեսերը կամ մի քիչ էլ ավելի: 13-րդ դարի երկրորդ կեսը` ընդհուպ մինչև դարի վերջը, քաղաքական առումով միանգամայն այլ շրջան էր` դաժան օտար տիրապետություն, որի ժամանակ հիմնական միտումը դառնում են մաքառումն ու գոյատևումը, բարեկեցության միակ ձևը` նվաճողին ռազմական ծառայություն մատուցելը: Հանուն հայրենի երկրամասի կռվել հզորների համար և զոհվել հեռուներում` այսպիսի ճակատագիր էր վիճակված 13-րդ դարի Արևելյան Հայաստանի համարյա բոլոր իշխանական տների արի ներկայացուցիչներին։ Հեծյալ ռազմիկը ժամանակի շունչն էր, հայրենի կալվածքի անխախտության և եկեղեցու շենության գրավականը։ Մոնղոլները ոչ միայն նվաճեցին, թալանեցին ու ավերեցին երկիրը, իրականացրին զանգվածային կոտորածներ, այլև ստիպեցին նվաճված երկրների ռազմական ուժին` մասնակցել իրենց հետագա նվաճումներին։ Սա տեղական իշխանների համար տանելի մի տարբերակ էր, քանի որ մոնղոլներն այս դեպքում հրաժարվում էին ենթարկյալ իշխանական տիրույթների հետագա ավերումներից, բավարարվելով միայն հարկահանությամբ։ Ինչպես պարզվում է աղբյուրների մանրամասն քննությամբ, Վերին Խաչենի Դոփյան իշխանական տունը, որի ենթակայությամբ գտնվում էր Հանդաբերդի վանքը, նման կենսաձևի ամենահայտնի հետնորդներից էր: Նման իրավիճակում մշակույթի գերխնդիրը դառնում է` փոփոխվող պայմաններին հարմարվելով հանդերձ` հայ ինքնության պահպանությունը, մի առաքելություն, որ լավագույն կերպով դիտելի է և Հանդաբերդի վանքում։
Ճարտարապետական քննություն:
Վանքր տարածքը նախօրոք ենթարկվել է ինժեներական մշակման. ստեղծվել են հարավ-արևելքից դեպի հյուսիս-արևմուտք իջնող դարավանդ-հարթակներ, որոնց վրա էլ իրականացվել է կառուցապատումը։ Վանական համալիրն իր կազմում ներառում է կառույցների երկու խումբ (նկ. 2), որոնցից հիմնականը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, նրան կից երկու մատուռներից, ժամատուն-գավթից ու վերջինիս հյուսիսից կցված մատուռից, արևմուտքից կցված զանգակատնից, տապանաբակից (նկ. 3):
![Նկ. 2 Վանքի հիմնական կառույցների հատակագիծը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002.gif)
Նկ. 2 Վանքի հիմնական կառույցների հատակագիծը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Հիմնական խմբից մոտ 10,0 մ հյուսիս գտնվում է երկրորդ՝ հյուսիսային մատուռի խումբը։ Հուշարձանախմբի ճարտարապետական հետազոտությունը թույլ է տվել վերականգնել վանքի շինարարության ողջ ընթացքը. այն ստեղծվել է տեղում գոյություն ունեցող հին եկեղեցու շուրջը՝ վերոհիշյալ կառույցները հաջորդաբար հավելելու միջոցով (նկ. 4):
![Նկ. 5 Գլխավոր եկեղեցու տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg)
Նկ. 5 Գլխավոր եկեղեցու տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
![Նկ. 3 Հյուսիսային խմբի վերակազմությունը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg)
Նկ. 3 Հյուսիսային խմբի վերակազմությունը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
![Նկ. 4 Զանգակատունը, գավիթը և գլխավոր եկեղեցին, տեսքը հյուսիս-արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg)
Նկ. 4 Զանգակատունը, գավիթը և գլխավոր եկեղեցին, տեսքը հյուսիս-արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Գլխավոր եկեղեցին և նրան կցված մատուռներն ունեն միանավ թաղածածկ դահլիճի հորինվածք (նկ. 5), որը 12-13-րդ դարերում Արցախի վանական համալիրներում լայն կիրառություն ունի և հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցի կարևոր առանձնահատկություններից մեկն է: Արցախի ճարտարապետական դպրոցի առանձնահատկություններից է նաև գլխավոր եկեղեցում և մատուռներում փաստված ուղղանկյուն խորանի կիրառությունը: Հանդաբերդի վանքի գլխավոր եկեղեցին ու մատուռները նույնպես ունեն ուղղանկյուն` դահլիճի հետ միասնական թաղով խորաններ:
Հետաքրքիր լուծում ունի ժամատուն-գավիթը և հատկապես նրա ծածկը: Այն կրկնում է հատակագծում մոտավորապես քառակուսու վրա բարձրացող անսյուն գավիթների՝ հատվող կամարների վրա հենվող ծածկերի ձևերը: Գմբեթատակ քառակուսին անկյուններում կառուցված կամարների միջոցով վեր է ածվել ութանկյան, վեջինիս վրա էլ հենվել է գագաթում երդիկ ունեցող «կեղծ» գմբեթը: Ծածկի այսպիսի կառուցվածքային համակարգը սերվում է ժողովրդական բնակելի տների «հազարաշեն» փայտածածկից և ապահովել է ներսույթի միասնականությունն ու ընդարձակությունը:
Հանդաբերդի վանքի զանգակատունն իր հորինվածքով վերաբերում է ուղղանկյուն հատակագծով, աշտարակաձև զանգակատների տիպին, որտեղ զուգակցված են զանգաշտարակի և մուտք-նախասրահի գործառույթները:
Իր եզակի հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքով առանձնանում է նաև Հանդաբերդի հյուսիսային՝ առանձին կանգնած մատուռը (նկ. 6): Այն ներսից խաչաձև, դրսից ուղղանկյուն, ոչ գմբեթավոր կառույց է: Փոքր եկեղեցիների ուղղանկյանը ներգծված խաչի հորինվածքային տիպը միշտ գմբեթի առկայություն է ենթադրում: Հայկական առայժմ հայտնի բոլոր այսպիսի եկեղեցիները գմբեթներ ունեն: Այստեղ այն բացակայում է: Իր եռախորան թաղակապ հորինվածքով, պատկերաքանդակներ կրող հին խաչքարերի օգտագործումով այն եզակի մի կառույց է ողջ միջնադարի ճարտարպետության համար։
Վանքը կառուցված է անմշակ և կիսամշակ ճեղքված քարով, կրաշաղախով, անկանոն, խառը շարվածքով: Շինանյութը տեղական, հիմնականում մոխրագույն երանգի քարն է։ Համալիրի տարբեր մասերում` պատերի շարվածքում առկա են որպես շինաքար օգտագործված բազմաթիվ խաչքարեր, որոնք յուրօրինակ հարդարման միջոց են՝ գեղարվեստական արտահայտչականությունն ապահովող տարր: Համալիրը կղմինդրածածկ է եղել: Հանդաբերդի վանական համալիրի ողջ տարածքից հավաքվել են կղմինդրների հազարից ավելի բեկորներ, որոնց մեջ կան նաև հայերեն արձանագրություններ կրողներ:
Հնագիտական հետազոտությունը:
2004-2005 թվականներին ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Արցախի արշավխմբի կողմից համալիրում իրականացվել են հնագիտական պեղումներ: Վանքի կառույցները մաքրվել են առատ բուսականությունից, փլուզման հետևանքով առաջացած հողի և քարի հզոր լիցքից, վավերացվել են ճարտարապետորեն կարևոր բոլոր մանրամասները, ինչը հնարավոր է դարձրել համալիրի մասնակի վերականգնումն ու ամրակայումը։
Խաչքարերը:
Հանդաբերդի պեղումների ամենամեծ արդյունքներից մեկն էլ մոտ հարյուր ութսուն խաչքարերի ու խաչաքանդակ սալերի հայտնաբերումն է, որոնց միայն մի փոքր մասն էր տեսանելի մինչև պեղումները: Խաչքարերի առավել աչքի ընկնող օրինակները բազալտից են։ Կան նաև տեղական փխրուն ավազաքարից և կաթնագույն կրաքարից խաչքարեր ու խաչաքանդակ սալեր։ Որոշ խաչքարեր էլ գլաքարից են։
Հանդաբերդի խաչքարերի հիմնական մասը, ծավալային և հորինվածքային առումով ներկայանում է շարքային օրինակներով։ Դրանց բնորոշ է ցածր տեխնիկական կատարումն ու պարզունակ հորինվածքային լուծումը։ Խաչքարերի համար առանձնացվել են մի քանի ժամանակագրական խմբեր: Խաչքարերի վաղ` 10-11-րդ դդ. վերաբերող օրինակներում խաչից բացի կան հորինվածքի այլ մանրամասներ էլ` վերնանկյունից դեպի խաչահատումն իջնող խաղողի ողկույզներ, խաչի ներքևի թևի երկու կողմերում դրվող պարզ վարդյակներ և այլն: Ժամանակագրական հաջորդ խումբը կարելի է վերագրել 12-13-րդ դարերին։ Այն արդեն ըստ հորինվածքի կառուցվածքի ներկայանում է մի շարք տիպերով` ներառելով նաև խաչքարային մշակույթի մի քանի եզակի օրինակներ։
Համեմատաբար վաղ օրինակների թվին կարելի է դասել բավականին ձգված համամասնություններով մի քանի խաչքարեր, որոնց հորինվածքը ներկայանում է խնձորակ-վարդյակի վրա հենվող` ակնհայտորեն ոսկերչական նախօրինակից ընդօրինակած խաչով։
![Նկ. 6 Հարավային մատուռը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg)
Նկ. 6 Հարավային մատուռը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Սակայն թե’ Արցախի և թե’ կոնկրետ Հանդաբերդի խաչքարային արվեստի բարձրակետը վերաբերում է 12-րդ դարի երկրորդ կեսին և 13-րդ դարին: Այստեղ առանձին խումբ են կազմում կարծր բազալտից կերտած խաչքարերը (նկ. 7), որոնցից երեքը կրում են պատկերաքանդակներ: Երկու խաչքարային պատկերաքանդակներ առնչվում են կռվի և խնջույքի թեմաներին: Դրանցից մեկը ներկայացնում է հեծյալ ռազմիկին` լիովին սպառազինված և գինու գավաթով (նկ. 8)։
![Նկ. 8 Խաչքար, 1204 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg)
Նկ. 8 Խաչքար, 1204 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Արցախում գոյություն ուներ հայրենիքի համար կռվող ռազմիկի մի առանձնահատուկ պաշտամունք, և այս պատկերաքանդակներն էլ հենց այդ պաշտամունքի դրսևորումներից են։ Հանդաբերդի խաչքարային եզակի մի հորինվածք էլ պատկերում է ստնտու մորը` մանկանը կուրծք տալիս (նկ. 9):
![Նկ. 7 Խաչքարային պատկերաքանդակ, 1194 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg)
Նկ. 7 Խաչքարային պատկերաքանդակ, 1194 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
![Նկ. 9 Խաչքար, 12-րդ դարի վերջ – 13-րդ դարի սկիզբ, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg)
Նկ. 9 Խաչքար, 12-րդ դարի վերջ – 13-րդ դարի սկիզբ, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Հանդաբերդի խաչքարերի և խաչաքանդակ սալերի վերջին խումբը վերաբերում է 13-րդ դ. վերջերին և 14-րդ դարի սկզբներին: Խաչքարային մշակույթի համար այս խումբն առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ մի շարք օրինակներ իրենց վրա կրում են ապագա հորինվածքի ուրվագծային հետքերը: Եզակի գյուտ Է մարմարյա փոքրիկ մի խաչասալի բեկորը` խաչի գծապատկերով և 1276 թ. արձանագրությամբ:
Հանդաբերդի վանքի տարածքում վավերացվել են նաև մի շարք տապանաքարեր։ Այս տեսակետից ուշագրավ է Աղվանից կաթողիկոս Տեր Ստեփանոսի անունը կրող հարթ տապանաքարը:
Արձանագրությունները:
Հանդաբերդի վանքի հետազոտության համար առաջնակարգ նշանակություն ունեն նրա ավելի քան երկու տասնյակի հասնող արձանագրությունները, որոնց զգալի մասը հայտնաբերվել է պեղումների շնորհիվ։ Մատենագրական աղբյուրներում չհիշատակված այս և նման շատ այլ վանքերի դեպքում արձանագրություններն, ըստ էության, դառնում են վանքի շինարարական, տնտեսամշակութային և իրավական կոնկրետ կյանքի մասին միակ գրավոր սկզբնաղբյուրը։ Դրանք շինարարական, նվիրատվական և հիշատակային բնույթի արձանագրություններ են, որոնց քննությամբ կարելի է պարզել վանքի տնտեսա-իրավական կյանքի որոշ մանրամասեր, ընդարձակել լեռնագավառի անձնանվանական համակարգը։ Հանդաբերդի վանքի դեպքում առաձնահատուկ նշանակություն ունեն և հայերեն արձանագրություններ կրող կղմինդրներն (նկ. 10) ու թասերի բեկորները, որոնք փաստում են հայերեն գրի օգտագործման տարածվածութունը նաև զուտ կենցաղային մակարդակով, որն իր հերթին էթնիկության ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է։
![Նկ. 10 Կղմինդրներ հայերեն արձանագրություններով, 13-րդ դար, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։](https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg)
Նկ. 10 Կղմինդրներ հայերեն արձանագրություններով, 13-րդ դար, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։
Գտածոները:
Պեղումները տվել են մետաղից և կավից պատրաստված մի շարք գտածոներ, որոնք զգալի չափով հարստացնում են Արցախի նյութական մշակույթի մասին պատկե-րացումները։ Գլխավոր եկեղեցու պեղումներից գտնվել է մկրտության արձանագրակիր ավազանը։ Մետաղյա իրերի շարքում կարելի առանձնացնել տարատեսակ բևեռները, կողպեքի բանալին, ճարմանդը, ձիու պայտը, դարբնոցային զանազան նախապատրաս-տուկները, կացինը, ցախհատը, դանակը։ Եկեղեցական ծիսակատարության հետ են կապվում պղնձե զանգակն ու խաչի կոթառը։ Խեցեղենի իրերի մեջ մեծ թիվ են կազմում կարասների, խոհանոցային կճուճների և թասերի բեկորները։
Պեղումներից հայտնաբերված առարկաների քննությունը վկայում է վանական տնտեսության մեջ անտառահատման հետ կապված ճյուղի առաջացած բնույթը, հասարակ խեցեղենի գերակշռությունն առօրյա կենցաղում, գրավոր հայերենի ակնհայտ տարածվածությունը նաև կենցաղային մակարդակով:
Վիճակը:
Վանքի կառույցները անցած դարի 80-ական թվականների վերջին և Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում տեղի քրդական բնակչության կողմից ենթարկվել են ավերման: Տեղահանվել և ջարդուփշուր են արվել տասնյակ խաչքարեր:
Արցախյան երկրորդ պատերազմի ընթացքում վանքը չի տուժել: Ներկա վիճակի մասին տեղեկություններ չկան:
Գրականություն
- Պետրոսյան Հ., Կիրակոսյան Լ., Սաֆարյան Վ., Հանդաբերդի վանքը և նրա պեղումները, Երևան, Փրինթինֆո, 2009:
- Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան, 1999
Հանդաբերդի վանքը
Արցախ