Ստեփանակերտի «թուր-խաչ» խաչքարը

Պատմական ակնարկ

Հուշահամալիրը հիմնադրվել է 1945 թվականին՝ ի հիշատակ Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի։ 1991 թվականից հետո, երբ տարածքն անցել է Լեռնային Ղարաբաղի հայկական իշխանությունների փաստացի վերահսկողության տակ, հուշահամալիրը շարունակել է գործել և ընդլայնվել։ Համալիրի նորագույն հատվածը զինվորական գերեզմանոցն է, որտեղ ամփոփված են Արցախյան Ազատագրական պատերազմի ընթացքում զոհված զինծառայողների աճյունները։ Այն համալրվել է նաև 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի զոհերի հուղարկավորման համար նախատեսված նոր հատվածով։

«Հաղթելու ենք» «թուր-խաչ» խաչքարը պատրաստվել է խաչքարագործ վարպետ Վարազդատ Համբարձումյանի կողմից դեռևս 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում և պատերազմից հետո պիտի հանգրվաներ Արցախում, որպես հաղթանակի նշան։ Պատերազմից հետո երկար ժամանակ մնալով խաչքարագործ վարպետի բակում միայն 2022 թվականին տեղադրվեց Ստեփանակերտի Եղբայրական գերեզմանոց-հուշահամալիրի տարածքում։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

«Թուր-խաչեր» կամ «սահմանային խաչեր» խաչքարերը ժամանակակից խաչքարային մշակույթում բացառիկ և նոր երևույթ են և սկզբունքորեն կապված են Արցախի ազատագրական պայքարի հետ (նկ. 2, 3): Հարկ է նկատել, որ եթե միջնադարյան վարպետները իրենց արձանագրություններում խաչը որպես հաղթանակի զենք կամ նշան բնութագրելով, խուսափել են խաչին զենքի կամ թրի տեսք տալ, այս խաչքարերի դեպքում մենք հստակ տեսնում ենք, որ խաչը վեր է ածվել թրի: Սա մի նոր երևույթ է, որը ինչ-որ չափով շեղում է քրիստոնեական ընդհանուր գաղափարախոսությունից, քանի որ խաչը՝ որը միտված է ապագային, երբեք չի պատկերվել որպես թուր կամ զենք: Այս խաչքարերի օրինակով մենք այսօր կարող ենք խոսել խաչքարերի նոր գործառույթի մասին, որը դասական խաչքարը չի ունեցել: