Պատմական ակնարկ
«Սիբիրդարա» գերեզմանոցի մասին պատմական ստույգ տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հուշարձանը չի ուսումնասիրվել։ Գերեզմանոցը հիշատակվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Չափար գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկում, ինչպես նաև Շ. Մկրտչյանի, Վ. Բալայանի և Ս. Մինասյանի աշխատություններում (Мкртчян 1988, 46, Բալայան 2020, 362, Մինասյան 2010, 62)։
Ըստ տեղացիների՝ «Սիբիրդարա» գերեզմանոցի տարածքում՝ հին և նոր գերեզմանոցների միջև, եղել է Սիբիլյան մատուռ, որն այժմ չի պահպանվել (մնացել է միայն մի խաչքար՝ ճանապարհի վրա, Մինասյան 2010, 62)։ Ս. Մինասյանը նշում է, որ «Սիբիր» անվան առաջացումը կապված է երկու հանգամանքի հետ․ «1. Սիբիլյան աղավաղումից է ստացվել։ Գերեզմանոցի ճանապարհամերձ մասի փոքր տափարակում մի փոքր մատուռ կար։ Համաձայն ավանդության՝ այդ մատուռում պարզաբանվում էին մարդկանց հետաքրքրող հարցերը (երևի հունական բախտագուշակության նման կամ ազդեցությամբ), 2. Ռուսահպատակ դառնալուց հետո այդ բառն այդտեղի համար փոխաբերական իմաստով գործածեցին․ Սիբիրի նման ցուրտ տեղ է» (Մինասյան 2010, 62)։
«Սուրբ Մինաս» սրբավայրը հիշատակվում է Շ. Մկրտչյանի և Ս. Մինասյանի աշխատություններում (Мкртчян 1988, 46 Մինասյան 2010, 12)։ Ըստ Շ. Մկրտչյանի՝ «Հուշարձանը գտնվում է Հին Չափար գյուղի մոտ։ Այն շրջապատված է տապանաքարերով և խաչքարերով, որոնք վկայում են նրա գործառության ժամանակաշրջանի մասին՝ 12–14 -րդ դարեր» (Мкртчян 1988, 46)։
Ըստ Ս. Մինասյանի՝ «Մինաս ճգնավորի սրբատեղին Հակառակաբերդի երեք տարբեր ուղղությունների վրա գտնվող կարևոր սրբատեղիներից մեկն է, որը գյուղի հին թաղամասին ամենամոտն էր, և ամենաշատ մատաղներն այդտեղ էին կատարվում» (Մինասյան 2010, 62–63)։
Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն
«Սիբիրդարա» գերեզմանոցը զբաղեցնում է բավականին ընդարձակ տարածք (երկարությունը՝ 300 մետր, լայնությունը՝ 100 մետր)։ Այն բաղկացած է երկու մասից՝ ստորին՝ արևելյան հատվածից, որը գերեզմանատան հնագույն մասն է (12–17 -րդ դարեր), և վերին՝ գրեթե առանձնացված հատվածից, որը ժամանակակից գերեզմանոցն է (հիմնականում 19–20 -րդ դարեր) (նկ. 3)։ Վերնամասում կան երեք փոքր ու պարզունակ խաչքարեր, որոնք այստեղ են բերվել գերեզմանատան պատմական հատվածից (նկ. 4, 5)։ Ըստ տեղացիների՝ հին և նոր գերեզմանոցների միջև եղել է «Սիբիլի եղցի» եկեղեցին, որն այժմ չի պահպանվել (ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագիր)։
Գերեզմանոցի վերնամասում՝ Հակառակաբերդ տանող ճանապարհին (https://monumentwatch.org/hy/monument/%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%A4-%D5%A1% D5%B4%D6%80%D5%B8%D6%81%D5%A8), գտնվում է գյուղի «Սուրբ Մինաս» նշանավոր սրբավայրը։ Բուն սրբատեղին զբաղեցնում է փոքր տարածք։ Ուշագրավ են 12-13-րդ դարերին բնորոշ գեղազարդ չորս խաչքարերը։
