Առաջաձորի «Ղարադամ» մատուռ-աղոթարանը

Պատմական ակնարկ

Կիսավեր այս շինության մասին պատմական տվյալներ մեզ չեն հասել: Համաձայն Արցախի Հանրապետության Հուշարձանների պահպանության վկայագրի՝ մատուռ-աղոթարանը թվագրվում է 19-րդ դարով: Մատուռ-աղոթարանի մոտ գտնվում է մուտքի բարավորի քարը, որի վրայի արձանագրության համաձայն՝ մատուռը կառուցվել է Հարություն Աբրահամյանի կողմից, ով Տեր-Դավթյանց տոհմից էր (նկ. 3):

Թե ինչպես է կոչվել մատուռ-աղոթարանը հայտնի չէ, hուշարձանների պահպանության վկայագրում այն կոչվում է «Ղարադամ»: Մատուռ-սրբարանի անվան կապակցությամբ կարևոր ենք համարում ազգագրագետ Երվանդ Լալայանի վկայությունը Արցախի տարածքում գյուղական բնակչության լայն շրջանակներում պաշտվող ժողովրդական սրբարանների մասին, որոնք կոչվում էին «սուրբ օջախ» (Լալայան 1988, 98-99): Այսպիսի սրբարանները սովորաբար նման չեն դասական մատուռի, չունեն մատուռներին բնորոշ ուղղանկյուն-երկայնական հատակագիծ և արևմուտք-արևելք ուղղվածություն (Պետրոսյան 2001, 353-354): Այն նման էր ավանդական բնակարանի, ուր կարևորվում էր օջախի ձևական առկայությունը, ուստի պատահական չէ, որ նույն Լալայանը այսպիսի սրբարանները, որտեղ կարևորվում էր օջախի առկայությունը համեմատում է ավանդական բնակարանի՝ ղարադամի (գլխատուն) և նրա օջախի հետ: Նման սրբարանները սովորաբար ունենում ընդհանրական անվանում, որի մի բաղկացուցիչն անպայման օջախ բառն էր և հատուկ անվանում, որը տոհմային էր (Պետրոսյան 2001, 348-349): Օջախի հավելյալ սրբացումը հայտնի չափով նշանակում էր նրա գործառույթների հանրայնացում՝ համայնքային ծիսա-պաշտամունքային կենտրոնի վերածում: Այսինքն՝ այստեղ մենք տեսնում ենք, որ համադրվում էին ժողովրդական և քրիստոնեական հավատալիքները (Պետրոսյան 2001, 350-352): Մեր հուշարձանի պարագայում կարող ենք փաստել, որ այս սրբարան-մատուռը կառուցված էր Տեր-Դավթյանց տոհմի կողմից, այսինքն բացի ոչ ուղղակի օջախ անվանումից, որը մեր պարագայում փոխարինված է ղարադամ բառով:

Նշենք, որ սրբացված բնակարանը կարող էր լինել գործող, լքված, ավերակ: Հաճախ նման ժողովրդական սրբարաններ էին դառնում հին, կիսաքանդ մատուռները, սրբավայրերը (Պետրոսյան 2001, 352-354): Արցախի տարածքում նման սրբավայրերում կարևոր էր նաև մատաղ անելու և սրբի պատվին խնջույք կազմակերպելու գործառույթը:

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Մատուռ-աղոթարանը փոքր ուղղանկյուն կառույց է, տեղադրված թեք տեղանքում: Այն կառուցված է կոպտատաշ տարբեր չափերի քարերով, կրաշաղախով: Համեմատաբար սրբատաշ խոշոր քարերով են շարված շինության անկյունները: Պատերի մեջ ագուցված են 12-13-րդ և 16-17-րդ դարերի խաչքարեր, որոնցից որոշները պատերի մեջ տեղադրվել են հորիզոնական դիրքով, այսինքն՝ հարմարեցվել են պատի անկանոն շարին (նկ. 4-8):