Վակունիսի եկեղեցին

Տեղադրություն Վակունիս գյուղը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում, Բերձորից 46 կմ հյուսիս, Հակարի գետի Շալվա վտակի ափին։ Գյուղի կենտրոնական հատվածում է գտնվում 17-րդ դարի եկեղեցին (նկ․ 1, 2)։

Արախիշի եկեղեցին

Տեղադրությունը Արախիշի եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում (այժմ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ), Բերձորից 50 կիլոմետր հյուսիս, Հակարի գետի Շալվա վտակի ձախակողմյան հատվածում, համանուն գյուղից 1,5 կիլոմետր հարավ (նկ․ 1)։ Այստեղ պահպանվել են միջնադարյան գյուղատեղու, եկեղեցու և նրանից հարավ և արևմուտք տարածվող ընդարձալ գերեզմանոցի հետքերը: Հուշարձանի մասին մատենագրական տեղեկություններ չկան: Դատելով եկեղեցու ճարտարապետակաան առանձնահատկություններից, վաղ խաչքարերից, 12-16-րդ դարերի տապանաքարերից (մի քանիսն արձանագիր և թվակիր), բնակավայրը գոյատևել է ողջ միջնադարի ընթացքում:   Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Եկեղեցին (նկ․ 2) կառուցված է տեղական անմշակ քարով, կրաշաղախով, ներսից սվաղապատ է։ Այն միանավ թաղածածակ սրահ է` ընգծված պայտաձև աբսիդով (նկ․ 3):

Հադրութի սբ․ Հարություն եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Հարություն եկեղեցին  (նկ․ 1)  գտնվում է Հադրութ քաղաքի հարավ-արևմտյան հատվածում։ Պատմական ակնարկ Հադրութի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը վերաբերվում է 1428 թվականին։ Այդ թվականին պատմական Վայոց ձորի կենտրոն Եղեգիս գյուղաքաղաքի մոտ գտնվող Ճգնավորի քար անապատում ընդօրինակվել է մի ձեռագիր Ավետարան, որի գրիչ Եղիան իրեն համարում է « աշխարհաւ յԱղվանից, և տեղաւ Դիզակեցի, և գեղա հադրութեցի»  (Մկրտչյան 1987, 3)։ 1887 թվականին Հադրութ գյուղի երկդասյա վարժարանի տեսուչ Ի․ Դավիդբեկովը նշում է, որ բուն «Հադրութ գյուղում կա երկու եկեղեցի՝ մեկը գյուղի ստորին մասում, դեպի արևելք գտնվող հին գերեզմանոցում, որին տեղի բնակիչները անվանում էին Կռապաշտի գերեզման, որից պահպանվել են միայն պատերի մի մասը առանց կառուցման ժամանակագրությունը փաստող որևէ հիշատակության և մյուսը` գյուղի կենտրոնում բավականին գեղեցիկ տեսք ունեցող եկեղեցին»  (Давидбеков 1888, 153)։ Առաջին հիշատակված եկեղեցուց և գերեզմանոցից ներկայումս հետքեր չեն մնացել։ Երկրորդ` Սուրբ Հարություն եկեղեցին գտնվում է ներկայիս Հադրութ քաղաքի հին տներով շրջապատված թաղամասում։

Հանդաբերդի վանքը

Տեղադրությունը: Համալիրը գտնվում է Արցախի Վերին Խաչեն գավառում  (Արցախի հանրապետության Նոր Շահումյանի շրջան, այժմ` Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո), Լևոնագետի աջ ափի երկարությամբ ձգվող անտառապատ լեռնաբազկի մի գոգավորության բարձրադիր ափի եզրին, ընդարձակ բացատի հարավարևելյան կողմում, Հանդաբերդ ամրոցից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևելք մոտ, որը տարածքի ընդարձակ ամենահզոր ամրոցն է: Ամրոցը եկեղեցական որևէ կառույց չունի, և հավանական է, որ վանքը նախ և առաջ սպասարկել է բերդի բնակիչների պահանջմունքները։ Գործունեությունը: Համալիրի շինությունների հիմնական մասը, ըստ շինարարական արձանագրության, 1276 թվականին կառուցել է Դավիթ վարդապետը` տեղում գոյություն ունեցող ավելի հին եկեղեցու շուրջ (նկ. 1)։ 13-րդ դարի երկրորդ կեսում, մոնղոլական դաժան տիրապետության պայմաններում, վանական համալիրների հիմնադրումն ավելի հաճախ ձեռնարկվում էր հենց հոգևորականների կողմից` նրանց միջոցներով և նույնիսկ ֆիզիկական ջանքերով։ Այդ պատճառով էլ ճարտարապետական լուծումներն ու հարդարանքն անհամեմատ ավելի համեստ են: Այդ պարզ ու անպաճույճ կառույցները մի կողմից աներկբա վկայությունն են քաղաքական և տնտեսամշակութային անկման։ Մյուս կողմից էլ` դրանք յուրօրինակ մի շտեմարան են պարզելու, թե մշակույթն ինչպես էր արձագանքում և փորձում հարմարվել նոր ծանր պայմաններին` պահպանելով ազգային ինքնության հիմնական նվաճումները։ Հանդաբերդի վանքի գործունեության ամենածաղկուն փուլը վերաբերում է 13-14-րդ դարերին, մի ժամանակաշրջան, երբ հայ հանրությունն ու մշակույթը փորձում էին պահպանել հին ավանդույթները` բայց և համակերպվել ռազմաքաղաքական աննախադեպ վայրիվերումների արտառոց իրավիճակին։ 13-րդ դարի առաջին երեսնամյակը Զաքարյանների ազատագրական առաքելության հետևանքով դինամիկ զարգացող քաղաքական հարաբերություններով, տնտեսությամբ և մշակույթով երանելի մի դարաշրջան է, որի ստեղծագործ շունչը մշակութային կյանքում զգացվում էր մինչև դարի կեսերը կամ մի քիչ էլ ավելի: 13-րդ դարի երկրորդ կեսը` ընդհուպ մինչև դարի վերջը, քաղաքական առումով միանգամայն այլ շրջան էր` դաժան օտար տիրապետություն, որի ժամանակ հիմնական միտումը դառնում են մաքառումն ու գոյատևումը, բարեկեցության միակ ձևը` նվաճողին ռազմական ծառայություն մատուցելը: Հանուն հայրենի երկրամասի կռվել հզորների համար և զոհվել հեռուներում` այսպիսի ճակատագիր էր վիճակված 13-րդ դարի Արևելյան Հայաստանի համարյա բոլոր իշխանական տների արի ներկայացուցիչներին։ Հեծյալ ռազմիկը ժամանակի շունչն էր, հայրենի կալվածքի անխախտության և եկեղեցու շենության գրավականը։  Մոնղոլները ոչ միայն նվաճեցին, թալանեցին ու ավերեցին երկիրը, իրականացրին զանգվածային կոտորածներ, այլև ստիպեցին նվաճված երկրների ռազմական ուժին` մասնակցել իրենց հետագա նվաճումներին։ Սա տեղական իշխանների համար տանելի մի տարբերակ էր, քանի որ մոնղոլներն այս դեպքում հրաժարվում էին ենթարկյալ իշխանական տիրույթների հետագա ավերումներից, բավարարվելով միայն հարկահանությամբ։ Ինչպես պարզվում է աղբյուրների մանրամասն քննությամբ, Վերին Խաչենի Դոփյան իշխանական տունը, որի ենթակայությամբ գտնվում էր Հանդաբերդի վանքը, նման կենսաձևի ամենահայտնի հետնորդներից էր: Նման իրավիճակում մշակույթի գերխնդիրը դառնում է` փոփոխվող պայմաններին հարմարվելով հանդերձ` հայ ինքնության պահպանությունը, մի առաքելություն, որ լավագույն կերպով դիտելի է և Հանդաբերդի վանքում։ Ճարտարապետական քննություն: Վանքր տարածքը նախօրոք ենթարկվել է ինժեներական մշակման. ստեղծվել են հարավ-արևելքից դեպի հյուսիս-արևմուտք իջնող դարավանդ-հարթակներ, որոնց վրա էլ իրականացվել է կառուցապատումը։ Վանական համալիրն իր կազմում ներառում է կառույցների երկու խումբ (նկ. 2), որոնցից հիմնականը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, նրան կից երկու մատուռներից, ժամատուն-գավթից ու վերջինիս հյուսիսից կցված մատուռից, արևմուտքից կցված զանգակատնից, տապանաբակից (նկ. 3):

Ավետարանոցի սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց գյուղի կենտրոնում, ցածրադիր տեղանքում։ Պատմական ակնարկ Համաձայն դռան ճակատակալ քարի վրայի արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է ՌՃ (1651) թվականին (Բարխուտարեանց 1895, 75)։ Շահեն Մկրտչյանը նշում է, որ եկեղեցին ունեցել է բազմաթիվ ավետարաններ, խաչեր և այլ մասունքներ՝ ՌՃՀ (1671), ՌՃԺ (1661), ՌՃԹ (1650), ՌՃԸ (1659) թվակիր արձանագրություններով (Մկրտչյան 1985, 178)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին կառուցված է կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով (նկ. 1): Եռանավ, թաղածածկ այս եկեղեցին, ինչպես նշում է Վ. Հարությունյանը, խոշորագույններից է իր տիպի մեջ (արտաքին չափերը՝ 15,3×27,3 մետր) և բացարձակ չափերով զիջում է միայն Տաթևի մեծ անապատի եկեղեցուն (նկ. 2)։ Ընդարձակ աղոթասրահի չորս մույթերը կրում են միմյանց զուգահեռ երեք թաղերը, որոնք ամփոփված են երկլանջ կտուրի տակ։ Կենտրոնական թաղում թողնված երդիկը պսակված է եղել փոքրաչափ ռոտոնդայով, որը չի պահպանվել։ Ավագ խորանի երկու կողմերում ավանդատների վերևում առկա են «օթյակներ», որոնք Նորագավթի Սբ. Գևորգ եկեղեցու նմանությամբ, իրենց կամարակապ երկու բացվածքներով ուղղված են աղոթասրահի կողմը, սակայն աստիճանավոր մուտք ունեն բեմից (Հարությունյան 1992, 401)։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Պատերազմից առաջ եկեղեցին ամբողջությամբ կանգուն էր, բացակայում էր միայն երկթեք տանիքի վրայի ռոտոնդան։ 44-օրյա պատերազմի ընթացքում Ավետարանոց գյուղի տարածքում թեժ մարտեր են եղել։ Ինչպես ցույց է տալիս մեր գորրծընկերների՝ Caucasus Heritage (cornell.edu),  տրամադրած լուսանկարը, եկեղեցին 2021 թվականի հուլիսի 20-ի դրությամբ չի տուժել (նկ․ 3)։ Մատենագրական քննություն Եկեղեցու մասին առաջին գրավոր տեղեկությունները հաղորդում է 19-րդ դարի վերջերին Մակար եպիս. Բարխուդարյանցից (Բարխուտարեանց 1895, 75), ում վկայությունները եկեղեցու թվակիր արձանագրության մասին շատ արժեքավոր են։ Հուշարձանին նվիրված հետազոտություններն ու տեղեկությունները համեստ են։ Եկեղեցու ճարտարապետական կերպի մասին տեղեկություններ են ներկայացված Վ. Հարությունյանի (Հարությունյան 1992, 401), իսկ պատմական որոշ փաստեր՝ Շ. Մկրտչյանի (Մկրտչյան 1985, 177-178) աշխատություններում:   Գրականություն Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու: Հարությունյան 1992 – Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, «Լույս» հրատարակչություն: Մկրտչյան 1985 – Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, «Հայաստան» հրատարակչություն:

Հոչանցի սբ. Ստեփանոս եկեղեցին

Տեղադրություն Եկեղեցին գտնվում է Քաշաթաղի շրջանի Հոչանց գյուղի կենտրոնում՝ բարձունքի վրա։ Պատմական ակնարկ Քաշաթաղի գավառի առավել հայտնի ու պատմական հարուստ անցյալով նշանավոր գյուղերից է Հոչանցը։ Գյուղի առաջին հիշատակությանը հանդիպում ենք Ստ. Օրբելյանի կազմած Աղահեճ գավառի գյուղերի ցուցակում՝ Հունչաք ձևով (Օրբելեան 1912, 372)։ Գյուղը հիշատակվում է նաև 17-րդ դարի սկզբներին երբ Տաթևի անապատից հեռացած երկու եպիսկոպոսներ նրա մերձակայքում հիմնում են Հոչանց անապատը (Դաւրիժեցի 1896, 260) և 17-րդ դարի վերջին, երբ Կարբի գյուղի հայերն այդ գյուղի մոտ ընդհարվել էին վրանաբնակ քրդերի հետ (Զաքարեայ 1870, 9): Եկեղեցու մասին առաջին տեղեկությունը 19-րդ դարի վերջից է, հայաթափ գյուղի լքված եկեղեցին քրդերն օգտագործում էին որպես անասնակերի պահեստ (ԱՀ 1898, 50): Դեռևս անցած դարի 60-ական թվականներին եկեղեցու արևմտյան պատի մեջ պահպանվում էր մի սալաքար հետևյալ արձանագրությամբ. «Յանուն այ. ես Հէկազ/ սրանոցին հայրէնի/իքն`:Դ։ բաժին/. Ա։ իմ էր` ետ/վի վախմ Ըստ/եփանոս … (ԴՀՎ 5, 194): Արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ եկեղեցին կոչվում է սուրբ Ստեփանոս: Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցու կառուցման ժամանակի մասին ստույգ տվյալներ չկան։ Դատելով նրա ճարտարապետական տիպից, այն հավանաբար կառուցվել է 17-րդ դարի երկրորդ կեսին (նկ. 1)։ Այն միանավ, թաղածածկ հորինվածքով, անմշակ քարով և կրաշաղախով կառուցված շինություն է։ Ունի ավագ խորան, հարավից բացված միակ մուտք, չորս ճակատներից բացված մեկական՝ դեպի ներս լայնացող լուսամուտ և հյուսիսային պատի մեջ մկրտության ավազան, պատերի մեջ ագուցված է մի քանի խաչքար։ Արտաքին չափերն են՝ 13,40*8,15 մետր։ Խորհրդային վերջին տասնամյակներին եկեղեցու շենքը գյուղի համար ծառայում էր որպես հացի փուռ, այդ նպատակով եկեղեցու առանձին հատվածներ ձևափոխվել են, հարավից և արևմուտքից նրան կցվել են այլ շինություններ (Կարապետյան 1999, 164) (նկ. 2, 3)։

Մկնատամի խաչ վանքը

Տեղադրություն Վանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի (Լաչինի շրջան) Տանձուտ և Մոշաթաղ գյուղերի միջնամասում՝ Աղավնագետի Սթունիս վտակի ձախ ափին՝ ժայռե բլրակի վրա (նկ. 1):   Պատմական ակնարկ Վանքի մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Վանքի անվանումը կապված է մկնատամ (մաշկի սնկային հիվանդություն) հիվանդության բուժման հետ (Կարապետյան 1999, 138): Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին կառուցված է կապտավուն բազալտի սրբատաշ քարերով և կրաշաղախով: Այն միանավ թաղածածկ փոքրիկ կառույց է (նկ. 2), արևմտյան միակ մուտքով և արևմտյան ու արևելյան լուսամուտներով: Տանիքը պատած է կիսաբոլորակ երիզ ունեցող ծածկասալերով: Մուտքի շրջանակն ու արևմտյան լուսամուտի պսակը քանդակազարդ են (նկ. 3): Եկեղեցու պատերը զուրկ են արձանագրություններից: Կառուցման տեխնիկան, քանդակները հավանական են դարձնում 12-13-րդ դարերով թվագրելը:

Հակի սբ. Մինաս եկեղեցին

Տեղադրություն Եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի (Լաչինի շրջան) Հակ (Մինքենդ) գյուղում: Գյուղը գտնվում է Աղավնագետի ձախ կողմում, ծովի մակերույթից 1720-1800 մետր բարձրության վրա (Կարապետյան 1999, 128):   Պատմական ակնարկ Գյուղն առաջին անգամ հիշատակվում է 13-րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի մոտ՝ որպես պատմական Սյունիքի հյուսիս-արևելյան մասում գտնվող և պատմական Արցախին սահմանակից Աղահեճք գավառի գյուղ, որը հարկատու էր Տաթևի վանքին (Հակոբյան, 1960, 209): Այն վանքին վճարում էր 15 միավոր հարկ (Օրբէլեան 1910, 516): Գյուղի Մինքենդ (թուրք. բառացի` հազար գյուղ)  անվանման ժողովրդական ստուգաբանությունն այն կապում է մի ավանդության հետ, ըստ որի այն Լենկ Թեմուրի արշավանքի ժամանակ ավերված 1000-րդ բնակավայրն էր (Ղանալանյան 1969, 172): Գյուղը հայաբնակ է եղել մինչև 18-րդ դարի սկզբները, հետագայում հայաթափվել է: Տեղում հաստատվել են քրդեր: Միայն 1841 թվականին գյուղում կրկին հայ բնակչություն է վերադարձել, երբ գյուղում հաստատվել են Խնձորեսկ գյուղից տեղափոխված հայերը, որոնք բնակվում էին առանձին թաղամասում: Հայ բնակչությունը զգալի տուժել է 1905 թվականի հայ-թաթարական բախումների ժամանակ, իսկ 1918 թվականին վերջնականապես գյուղը հայաթափվել է: Խորհրդային տարիներին գյուղի բնակչությունը թրքացած քրդերն էին (Կարապետյան 1999, 129-130): Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Սուրբ Մինաս եկեղեցին գտնվում է գյուղի կենտրոնում (նկ. 1, 2):

Ամուտեղ

Տեղադրությունը Ամուտեղը գտնվում է համանուն լեռան վրա (1315 մետր)՝ Արցախի լեռների հարավային հատվածում՝ Հակարի գետի ձախափնյակում, Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Ուռեկան գյուղից հյուսիս (ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Ղուբաթլիի շրջան) (նկ․ 1, 2)։ 

Շալվայի սբ․ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին

Տեղադրությունը Շալվա գյուղը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում, Բերձորից 53 կմ հյուսիս, Հակարի գետի Շալվա վտակի ափին։ Գյուղի հարավային հատվածում է գտնվում 17-18-րդ դարերի ս․ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին (նկ․ 1, 2)։ 

Կավաքավանք

Տեղադրություն Վանքը գտնվում է Հադրութի շրջանում, Իշխանագետի հովտում, Տողից Վարանդա (Ֆիզուլի) տանող ճանապարհից ձախ,  հարթավայրից առանձնացող մի բլրի վրա։ Մոտ է գտնվում Ջրակուս, Հողեր և  Քյուրաթաղ գյուղերին: Պատմական ակնարկ Վանքի հիմնադրման և գործունեության մասին պատմական գրականության մեջ ստույգ տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Այն որ այդտեղ եղել է վանական համալիր, վկայում են բլրի վրա  շրջապարիսպների, միաբանության խցերի, ուխտավորաց սենյակների դեռևս պահպանված հիմքերի մնացորդները։ Ներկայիս եկեղեցին (նկ․ 1, 2, 3)  երբեմնի վանական համալիրից կանգուն մնացած միակ կառույցն է, որը վերակառուցվել է 1742 թվականին Դիզակի Մելիք Եգանի և նրա հոր՝ Ղուկաս վարդապետի հրահանգով և շրջակա Գյումուշ, Չիման և Հողեր գյուղերի բնակիչների միջոցներով (Մկրտչյան 1985, 112)։

Կարմիր վանքը

Տեղադրությունը Տրտուի խոշոր վտակներից Դուտխու գետի Մոս վտակի ձորահովտում է գտնվում հին ձեռագրերում և վիմագրերում հիշատակված միջնադարի հայ գրչության կենտրոն պատմական Մեծ Հայքի Արցախ աշխարհի Ծար գավառի Մոս և Ապահեն բնակավայրերը։ Ապահենի (Աբդուլաուշաղը) և Մոսի (Մոզքենդ) միջև ընկած հատվածում, Ֆաթալիլար գյուղատեղիի տարածքում, Մոս գետակի աջ ափին առանձնացած մի բլրակի վրա էլ առ այսօր մասամբ կանգուն է Կարմիր վանք կոչվող փոքր չափերի մի եկեղեցի։ 

Վարազգոմի եկեղեցին

Տեղադրությունը Վարազգոմի եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում (Լաչինի շրջան)՝ Մերիկ և Ղուշչի գյուղերի միջև, Աղավնագետի ձախ կողմում: Պատմական ակնարկ  Եկեղեցու մասին մատենագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել, այն չունի նաև վիմագրեր: Եկեղեցին վթարային է, թմբուկի վեղարն ու հարավային պատը փլուզված են, առկա են ճաքեր (նկ. 1, 2):

Սպիտակ խաչ վանքը

Տեղադրություն  Սպիտակ խաչ վանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքից անմիջականորեն հյուսիս-արևմուտք գտնվող Վանք գյուղում` մի բլրի վրա։     Պատմական ակնարկ Վանքի Սպիտակ խաչ անվանումը  կապվում է մի ավանդության հետ, ըստ որի՝ Սուրբ Գրիգորիսի նահատակությունից հետո, նրա հայրապետական գավազանը և լանջական բյուրեղյա խաչը սկզբնապես պահվում էին Ամարասում, որտեղ ամփոփված էին նրա նշխարները։ Ամարասի ամայանալուց հետո այդ սրբությունները տեղափոխվում են Գտչավանք, իսկ բյուրեղյա սպիտակ խաչը` Հադրութին մոտ գտնվող վանքը, որից էլ այն ստանում է Սպիտակ խաչ անվանումը: 19-րդ դարի կեսերին այստեղ այցելած Սարգիս Ջալալյանցն իր ճամփորդական նոթերում գրում է, որ այդ խաչին  «․․․ բազմաթիվ ուխտավորներ են [այցի] գալիս` խոյերի ու հորթերի մատաղներ [անելով]։ ․․․ Ի պատիվ այս խաչի, այստեղ կառուցվել է եկեղեցի՝ այն դարձրել են եպիսկոպոսանիստ և ինքնուրույն թեմ հատկացրել։ Այստեղ տեսա չորս կաթողիկոսների կոնդակներ` այս աթոռի հաստատման [վերաբերյալ], այն է` Հովհաննի, Եսայու, Ներսեսի և Սիմեոնի, [որոնք տրվել են] Սրապիոն քահանայի սերունդներին, ովքեր որդուց որդի եղել են և այժմ էլ այս եկեղեցու և խաչի վերակացուներն են։ Ծերունիները պատմում են, թե անզգուշության պատճառով պատահեց այնպես, որ այրվեցին այն թաշկինակները, որոնցով փաթաթված պահվում էր խաչը, որոնց հետ նաև խաչը, բայց խաչը ոչնչով չվնասվեց` միայն ներսում մի փոքր ճաք առաջացավ, որից հետո խաչը արծաթապատվեց և պահվում է զգուշությամբ» (Ջալալեանց 1858, 263): Վանքի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ, պահպանված արձանագրություններից ամենահինը` փորագրված եկեղեցու ներսում` հյուսիսային կամարի խաչքարի տակ, թվագրված է 1333 թվականով. «Ես Սիրաւք կանգնեցի զխաչս հաւր իմոյ Խութլափի թվ. :ՉՁԲ: (1333)» (Բարխուտարեանց 1895, 68): Հետագա արձանագրությունները փաստում են եկեղեցու վերանորոգումների մասին։  

Տողի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին

Տեղադրությունը   Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի հարավ-արևմտյան մասում, հին գերեզմանոցի մոտ  (նկ․ 1)։  

Շուշիի սբ․ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին

Տեղադրությունը Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին գտնվում է քաղաքի կենտրոնական հատվածում՝ Կարկառի հովտի նկատմամբ 1378 մետր բարձրության վրա: Այն իր բարձրադիր տեղադրության շնորհիվ իշխում է ողջ սարահարթի վրա (նկ. 1, 2): 

Ծիծեռնավանք

Տեղադրությունը Ծիծեռնավանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի նույնանուն գյուղի հյուսիսարևմտյան եզրին (այժմ՝ Ադրբեջանի Լաչինի շրջան), պատմական Սյունիքի Աղահեջք գավառ (նկ․ 1, 2)։   

Ծարի սբ․ Գրիգոր և սբ․ Սարգիս եկեղեցիները

Տեղադրությունը Ծար գյուղը գտնվում է Տրտու գետի վերին հոսանքի շրջանում, ծովի մակերևույթից 2030-2050 մետր բարձրության վրա լեռնային ընդարձակ սարահարթի վրա և շրջապատված է անդնդախոր ձորերով (նկ.1): Պատմական ակնարկ  Միջին դարերում Ծարը եղել է իշխանանիստ կենտրոն, համանուն իշխանական տան նստավայրը: Այս իշխանական տան դերը մեծացավ 12-րդ դարի վերջերից, երբ Հասան Ա Ծարեցի իշխանը ամուսնացավ Զաքարեի և Իվանե Զաքարյանների քույր Դոփի հետ: Խնամիանալով Զաքարյանների հետ և նրանց աջակցությամբ՝ Ծարի իշխանական ճյուղը տիրեց ամբողջ Վերին Խաչենին: Ծարեցիներին է անցնում նաև Դադիվանքը (Պետրոսյան 2009, 11-14): 18-րդ դարում ընդարձակ գյուղը ամայանում է, հայաթափվում և այստեղ բնակություն են հաստատում քրդերը՝ փարախկանլի ցեղից: Ծարը սկսում են կոչել Զառ: Խորհրդային տարիներին այստեղ բնակվում էին թրքախոս քրդեր: Մինչև 1940-50 թվականները Ծարում գոյություն ունեին չորս եկեղեցի, ընդարձակ գերեզմանոց խաչքարերով, իսկ գյուղի մոտ՝ երկու վանք: Մայր եկեղեցին գտնվում էր գյուղի կենտրոնում՝ գրեթե կից մինչև այսօր կանգուն սուրբ Սարգիս եկեղեցուն: 1950-60-ական թվականներին հայկական հուշարձանների մեծ մասը միտումնավոր ավերվեց, քարերը վերօգտագործվեցին տարբեր շինությունների մեջ (նկ.2):