Բերդավանք եկեղեցին

Տեղադրությունը Բերդավանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Ղուչիլար գյուղում (նկ․ 1, 2)։

Մեղրեցոց սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Մեղրեցոց սբ. Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Շուշի քաղաքի վերին թաղում, Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցուց մոտ 600 մետր հարավ-արևմուտք։ Պատմական ակնարկ Եկեղեցին կառուցել են մեղրեցի ներգաղթյալները՝ համանուն թաղամասում` 1838 թվականին: Կառուցման արձանագրության մեջ հիշատակված է որպես սբ. Ամենափրկիչ Մեղրեցոց եկեղեցի, որը կառուցվել է Մահտեսի Հախումյանցի ծախսերով (Բարխուտարեանց 1895, 132): Եկեղեցին 1960-ական թվականներին քանդվել, հարմարեցվել և վեր է ածվել ամառային բացօթյա կինոթատրոնի (նկ. 1): Ականատեսների վկայությամբ՝ գրեթե անհնար էր քանդել եկեղեցու ամուր և հաստ պատերը: Խորհրդային տարիներին ադրբեջանական իշխանությունների՝ հայկական մշակութային ժառանգության բռնայուրացման արդյունքում (Պետրոսյան 2010, 137-148) պայթեցումներով քանդել են պատերի մեծ մասը, իսկ մեկ մետրից բարձր պահպանված հիմնապատերը ներառվել են ասֆալտի տակ (Մկրտչյան 1980, 159): 2017 թվականին տեղում պեղումներ է իրականացրել ԱՀ «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի հնագիտական արշավախումբը, որի արդյունքում հեռացվել է ասֆալտի շերտը և բացվել են եկեղեցու հիմքերը (նկ. 2, 3)։ Նախքան պեղումները տարածքն ամբողջությամբ ասֆալտապատ էր: Տեղում երևում էին միայն խորանը և երկու ավանդատները (նկ. 4):   Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Պատերազմից առաջ տեղում կանգուն էր միայն արևելյան պատը և մյուս պատերի՝ մինչև 1 մետր բարձրությամբ հիմքերը։ Ինչպես պատերազմի ընթացքի, այնպես և պատերազմից հետո հուշարձանի մասին որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։ Հուշարձանն այժմ գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Մատենագրական քննություն Եկեղեցու մասին հիմնավոր տեղեկություններ է հաղորդում Մակար Բարխուդարյանցը (Բարխուտարեանց 1895)։ Խորհրդային տարիներին հուշարձանի վիճակի վերաբերյալ տեղեկությունները ստանում ենք Շ. Մկրտչյանի՝ Արցախի պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններին նվիրված աշխատությունից (Մկրտչյան 1985)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Ըստ Մակար Բարխուդարյանցի՝ եկեղեցին կառուցված է եղել գրեթե նույն սկզբունքներով, ինչ Շուշիում կառուցված Ագուլեցոց եկեղեցին. աղոթասրահն ունեցել է ուղղանկյուն ծավալատարածական հորինվածք։ Թաղակապ կամարները հանգել են սրահի կենտրոնում բարձրացված չորս սյուների և երկայնական պատերի երեք զույգ որմնասյուների վրա: Ունեցել է երկու մուտք հարավային և արևմտյան կողմերից և 10 լուսամուտ։ Զանգակատունը եղել է եռահարկ՝ կառուցված սրբատաշ քարից։ Ութանկայուն ռոտոնդայի նման մի փոքրիկ զանգակատուն էլ եղել է եկեղեցու տանիքի մեջտեղում, ինչը բնորոշ է Արցախի համաժամանակյա բազմաթիվ եկեղեցիներին։ Համաձայն Մակար Բարխուդարյանցի` հարավային դռան ճակատային քարի վրա եղել է հետևյալ արձանագրությունը. «1838 Մահտեսի Պապայ Հախումեանց տոհմին չուներ զաւակ մարմնաւոր ինքեան զօր հասին պատրաստեաց կտակ շինել զտաճար սուրբ եկեղեցւոյ մի երկնահանգոյն, որ տայ վերճեմել մարդկային սեռից ի բարին անհուն յանուն Տիրամայր սուրբ Աստվածածնին կենաց պատճառի յիշատակ հոգւոյն ընդ անցաւորին յայսմ աշխարհի նախ քան կատարել նոր նպատակի հողացաւ մարմին, որ աստ կայ եդեալ ի մեջ տաճարիս պերճ գերեզմանիս» (Բարխուտարեանց 1895, 132-133)։ Ներկայումս անհայտ է, թե որտեղ է գտնվում բարավորի նշված սալը։ Համաձայն «Մեղրեցոց եկեղեցու վերանորոգման վերաբերյալ Ղարաբաղի հոգևոր ատյանի 1839 թ. մայիսի 13-ի եզրակացության (ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 415, թ. 2-3, ձեռագիր, բնագիր)»՝ սկզբում տեղում եղել է փայտաշեն եկեղեցի: Փաստաթղթից պարզ է դառնում, որ 1839 թ. հետո նոր պիտի կառուցվեր եկեղեցին: Հավանական է, որ ճակատային քարի արձանագրության մեջ ներկայացված է եկեղեցու նախնական՝ փայտաշեն կառույցի թվականը։ Եկեղեցու չափերն են՝ 24,75*12,77 մետր, որի պատերի հաստությունը հասնում է մինչև 1,6 մետրի։ Եկեղեցին ունեցել է երկու՝ հարավային և արևմտյան մուտք, որոնց կից արտաքին մասերը սալահատակված են եղել (նկ. 5)։  Դատելով որմնասյուների և հյուսիս-արևմտյան մույթի հիմնատակի առկայությունից կարելի է ենթադրել, որ հավաստի են Մ. Բարխուդարյանցի տեղեկություններն այն մասին, որ ուղղանկյուն ծավալատարածական հատակագծումով եկեղեցու թաղակապ կամարները հանգել են սրահի կենտրոնում բարձրացված չորս սյուների և երեք զույգ որմնասյուների վրա: Մեղրեցոց եկեղեցին իր ծավալատարածական և ճարտարապետական լուծումներով կրկնում է 17-19-րդ դարերում Արցախի հայտնի եկեղեցիների տիպը (նկ. 6)։

Տողի Անապատի սբ․ Վարդան եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանում, Տող գյուղի  արևմտյան մասում, թեք լանջի վրա (նկ․ 1)։ 2021 թվականի հոկտեմբերից Տող գյուղը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Պատմական ակնարկ Անապատ եկեղեցու կառուցման մասին հիմնական  տեղեկությունը հաղորդում է գյուղի բնակչության  մոտ պահպանված մի ավանդություն, համաձայն որի` «իշխանների սերունդներից մի մարդ բռնությամբ մահմեդականություն ընդունեց, իսկ հետո ապաշխարեց և ի նշան ճշմարիտ ջերմեռանդության, կառուցեց Սուրբ Ստեփանոս և Կուսանաց անապատ եկեղեցիները» (Ջալալեանց 1858, 260)։ Ըստ Սեդրակ Բարխուդարյանի, եկեղեցին կոչվել է սուրբ Վարդան (ԴՀՎ 5, 174)։ Ճարտապետական – հորինվածքային քննություն Միանավ ուղղանկյուն սրահ է, դահլիճը արևելյան կողմից պսակում են խորանը  և նրան հյուսիսից ու հարավից կից երկու ավանդատները։ Թաղակապ ծածկը հենված է աղոթասրահի երկայնական պատերի որմնամույթերից սկզբնավորվող աղեղնաձև կամարների վրա: Տանիքը արտաքուստ հողածածկ է։ Եկեղեցու արևմտյան պատն ամբողջությամբ և հյուսիսային պատը մասամբ գտնվում են հողի մեջ (նկ․ 2)։ Մուտքը բացվում է հարավից, լուսավորությունը ստանում է չորս փոքր լուսամուտներից, որից երեքը բացվում են արևելյան, մեկն՝ հյուսիսային կողմից։ Մուտքի բարավորին մի խաչքարի վրա պահպանվել է եկեղեցու միակ արձանագրությունը ՝ «Խաչս Վարդան»  (Բարխուտարեանց 1895, 51)։ Եկեղեցու ներսում պահպանվել են մի քանի տապանաքարեր, որոնք մեծամասամբ ծածկված են հողով (նկ․ 3)։ Դրանցից մեկը Մելիք Բախտամի տապանաքարն է։ Նա վախճանվել է 1787 թվականին, ինչպես տապանաքարի արձանագրությունն է հայտնում, թունավորվելով Իբրահիմ խանի կողմից (ԴՀՎ 5, 178)։  Եկեղեցու շուրջը տարածվում է  գերեզմանատունը, որի տապանաքարերի մեծ մասը թվագրվում է 19-20-րդ դարերով (նկ․ 4)։

Տանձուտի վիմափոր եկեղեցին

Տեղադրությունը Տանձուտ գյուղը (խորհրդային տարիներին կոչվել է Ղարաղշլաղ) գտնվում է Քաշաթաղի շրջանում՝ Հակարի գետի արևմտյան՝ Աղավնո վտակի ձախափնյա ձորակում։ Այստեղ՝ բարձրաբերձ ժայռերի մեջ շատ են տարբեր չափերի քարանձավները, որոնք հազարամյակներ շարունակ բնակելի են եղել: Միջնադարում կիրճի ձախ կողմում քարանձավային բնակատեղի է եղել. այդ են վկայում ջրաղացի ավերակները, հին ճանապարհի հետքերը, ճգնարան-այրերը և միջնադարյան ժայռափոր բազիլիկ փոքր եկեղեցին։ Գյուղը  գտնվում է ծովի մակերևույթից   1300 մետր բարձրության վրա։ Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկություններն այս եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական — հորինվածքային քննություն Եկեղեցին  փորված է գյուղից մոտ 1,0 կմ հյուսիս-արևելք գտնվող՝ ճակատային մասով դեպի հարավ նայող ժայռազանգվածի մեջ (նկ․ 1)։ Հատակագծային հորինվածքը միանավ բազիլիկ տիպի է։ Աղոթասրահն ունի  են 5,8-2,5 մետր չափեր, բարձրությունը՝ 4,4 մետր: Հարավային  կողմում են բացված եկեղեցու մուտքը  և երկու՝  դեպի ներս լայնացող   պատուհանները: Արևելյան կողմում՝ խորանի մեջ ժայռափոր բեմն է, դեպի ուր տանում են չորս ժայռափոր աստիճաններ (նկ․ 2)։ Խորանի մեջ փորված են երկու պատրհան-խորշեր։ Սուրբ խորանից հանվել է սեղանի վեմ-քարը, որի տեղը երևում է: Այս քարը եկեղեցու կառուցվածքային համակարգում միակ բաղադրիչն է, որ առանձին է կերտված։ Եկեղեցու ներքնատեսքն ունի  զուսպ հարդարանք։ Պատերը լավ մշակված են, բայց որևէ գրություն և խաչաքանդակ չեն կրում (նկ․ 3)։ Եկեղեցու արևմտյան կողմում պահպանվել է նաև բնական կամար, որի միջով է ժամանակին անցել սրբավայր տանող ճանապարհը: Կամարի ու եկեղեցու կենտրոնական մասում, մեծ ժայռաբեկորի վրա, փոսորակ կա, որը խաչքարի տեղ է հիշեցնում: Անկասկած,  ժամանակին այստեղ նաև խաչքար-կոթող է եղել, որը մահմեդական  տեղաբնակների կողմից վերացվել է:

Քարագլխի սբ. Հովհաննես եկեղեցին (Հադրութ)

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանի Քարագլուխ գյուղի մեջ՝ բարձրադիր տեղանքում (նկ. 1)։ Պատմական ակնարկ Նորակառույց եկեղեցի է, օծումը տեղի է ունեցել 2013 թվականին։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին քառաբսիդ է, ներսից խաչաձև, արտաքինից՝ քառանկյուն հատակագծով։ Խաչաձևությունը արտահայտվում է չորս անկյուններում ավանդատների առկայությամբ։ Անցումը գմբեթատակ ծավալից դեպի թմբուկ իրականացված է տրոմպային համակարգով։ Կառուցվել է սրբատաշ տուֆով (նկ. 2)։ Կառույցը բարձրանում է եռաստիճան հիմնախարսխի վրա։ Արևմտյան, հարավային և հյուսիսային կողմերից ունի երեքական պատուհան։ Մուտքը արևմտյան կողմից է, բարավորին առկա է արձանագրություն (նկ. 3)։ Արևելյան պատի վրա առկա են հռիփսիմեատիպ երկու խորշեր և մեկ լուսամուտ (նկ. 4)։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Պատերազմից առաջ եկեղեցին ամբողջությամբ կանգուն էր։ Ինչպես պատերազմի ընթացքի, այնպես և պատերազմից հետո հուշարձանի մասին որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։  

Շիկաքար-Քարագլխի հուշարձանները. Քարագլխի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Գտնվում է Ասկերանի շրջանի Քարագլուխ գյուղատեղիի կենտրոնական հատվածում (նկ․ 1, 2)։ Ճարտարապետական կառուցվածքով 19-րդ դարին բնորոշ կառույց է, սակայն պատերի շարվածքի մեջ օգտագործված ավելի վաղ շրջանի տապանաքարերը և խաչքարերը փաստում են, որ ներկայիս եկեղեցին կառուցվել է այստեղ եղած հին եկեղեցու հիմքերի վրա։

Սուրբ Վանես եկեղեցին

Տեղադրությունը Արցախի Ասկերանի շրջանի Ջրաղացներ գյուղից 1․9 կմ հյուսիս-արևելք, Վարանդա գետի Նավատխան և Խաչինտափ վտակների խառնման տեղից հարավ ընկած անտառապատ սարահարթի վրա է գտնվում Ղրալի կոչվող գյուղատեղին։ Գյուղատեղիի տարածքում կիսավեր վիճակում  պահպանվել է սբ․ Վանես (սուրբ Հովհաննես) եկեղեցին, գերեզմանատունը և այլ հարակից շինությունների ավերակներ (նկ․ 1)։ Գյուղատեղիի բնակիչները 19-րդ դարի սկզբին հիմնել են ներկայիս Ջրաղացներ գյուղը։ Պատմական ակնարկ Գյուղատեղիի և հուշարձանախմբի վերաբերյալ պատմական տեղեկությունները բացակայում են։ Եկեղեցու կառուցման վերաբերյալ տեղեկություններ չկան։ Հավանաբար վերակառուցվել է 17–րդ դարի երկրորդ կեսին՝ նախկին սրբատեղիի տեղում։ Դա են փաստում եկեղեցու պատերին ագուցված 16-18-րդ դարերին վերաբերվող նվիրատվական խաչքարերը և արձանագրությունները (նկ․ 2-3)։ Հնավայրի ամենահին հուշարձանը արևմտյան ճակատին ագուցված 12-13-րդ դարերին վերաբերող խաչքարն է (նկ․ 4)։ Եկեղեցու շուրջը տարածվում է գերեզմանոցը, որտեղ առկա տապանաքարերը հիմնականում վերաբերվում են 18-19-րդ դարերին (նկ․ 5, 6)։ Գյուղատեղիի լքվելուց հետո էլ սբ․ Վանես եկեղեցին եղել է սրբատեղի շրջակա բնակավայրերի բնակչության համար։

Քարինտակի սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Արցախի հանրապետության Շուշիի շրջանի Քարինտակ գյուղում՝ վերին թաղամասում։ Արցախյան 44-օրյա պատերազմի արդյունքում Քարինտակն օկուպացվել է Ադրբեջանի կողմից։ Պատմական ակնարկ Եկեղեցին (նկ. 1), համաձայն հարավային ճակատի կենտրոնական լուսամուտի աջ կողին փորագրված արձանագրության , կառուցվել է 1841 թվականին։ 

Կկվեն բույն եկեղեցին

Տեղադրությունը Կկվեն բույն (Կկվի բույն) ժողովրդական անվանումն ստացած եկեղեցին գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց գյուղից 1,5 կմ հյուսիս արևմուտք, հին գյուղատեղիի արևելյան եզրին, անտառապատ, ժայռոտ բլրի գագաթին։ Պատմական ակնարկ Ավետարանոցը հարուստ պատմամշակութային անցյալ ունեցող բնակավայր է և եղել է Վարանդա գավառի, ինչպես նաև Վարանդայի իշխանության կենտրոնը։ Գյուղի տարածքում առկա բազմաթիվ պատմամշակութային կոթողներից է Կկվի բույն եկեղեցին (նկ․ 1)։ Եկեղեցաբլրի արևմտյան և արևելյան ստորոտներում նկատվում են միջնադարյան գյուղատեղիների հետքեր։ Եկեղեցու և բնակատեղիների վերաբերյալ պատմական վկայությունները բացակայում են։ Ճարտարապետական և շինարարական, ինչպես նաև տարածքում առկա խաչքարերի և ժայռախաչերի ոճական առանձնահատկությունները թույլ են տալիս հնավայրը թվագրել 12-14-րդ դարերով։ Մատուռը դարեր շարունակ եղել է ուխտատեղի շրջակա գյուղերի բնակիչների համար։ Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին, ուղղանկյուն հատակագծով միանավ թաղակապ սրահ է, որի չափերն են` 5,5×4,5 մետր: Կառուցվել է տեղական ճեղքված քարերով և կրաշաղախով (նկ․ 2)։ Եկեղեցու թաղածածկը փլված է (նկ․ 3)։ Մուտքն արևմուտքից է։ Մուտքի եզրաքարերը և բարավորը բացակայում են։  Լուսավորվել է արևելքից բացված փոքրիկ լուսամուտով։ Եկեղեցին չունի ընդգծված խորան և ընդհանուր սրահից  առանձնանում է հյուսիսից և հարավից պատի մեջ բացված փոքրիկ որմնախորշերով, որոնք նախատեսված են եկեղեցական իրերի պահպանման համար։ Եկեղեցու շուրջը տարածվում է միջնադարյան գերեզմանոցը, որտեղ պահպանվել են մի քանի խաչքար և տապանաքար (նկ․ 4)։ Գերեզմանային հուշարձանները հիմնականում հողմահարված կամ բեկորատված վիճակում են։ Տարածքում գտնվող ժայռաբեկորներից մեկի հարթ մակերեսին պահպանվել է երկու խաչաքանդակ (նկ․ 5)։

Քյուրաթաղ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Քյուրաթաղ գյուղում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով գյուղը, հիշատակում է նաև եկեղեցին (Բարխուտարեանց 1895, 72-73): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ունի ուղղանկյուն հատակագիծ (նկ. 1), ներսից այն եռանավ թաղակապ սրահ է: Կառուցված է կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով (նկ. 2): Միակ մուտքը հարավային կողմից է, աչքի է ընկնում իր շքեղ զարդաքանդակներով (նկ. 3): Համաձայն մուտքի բարավորի արձանագրության (արձանագրությունը փորագրված է բարավորին կենտրոնում պատկերված խաչից աջ և ձախ)՝ եկեղեցին կառուցվել է 1683 թվականին (նկ. 4): Խաչաքանդակի ձախ կողմում փորագրված է. «Շինեց[ա]ւ սբ եկեղեցիս թվ. ։ՌՃLԲ։ (1683 թ.) ի թ[ա]գ[աուորու]թի[ւ]ն Սուլիէմանին, կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]ս[ու]թի[ւն] Երեմիայի»։

Ջրաղացներ գյուղի սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ջրաղացներ գյուղում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով գյուղը, հիշատակում է գյուղի նորաշեն սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բարխուտարեանց 1895, 95): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին տեղակայված է գյուղի կենտրոնում (նկ. 1): Այն միանավ թաղակապ սրահ է, թաղը կտրվածքում սլացիկ երկկենտրոն է (նկ. 2):  Եկեղեցին ունի բարձր բեմ, գրեթե ուղղանկյուն խորան և երկու ավանդատներ, ներքուստ պատերը սվաղված են (նկ. 3): Սուրբ Աստվածածինը կառուցված է կոպտատաշ քարերով, սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը, մուտքերի և պատուհանների քարերը: Իր ճարտարապետական ոճով և պատերի շարվածքով եկեղեցին մոտ է Շուշիի քաղաքային ճարտարապետությանը և հավանաբար կառուցող վարպետները հենց Շուշիից էին: Եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմուտքից և հարավից: Հարավային ճակատում առկա են երեք մեծ պատուհաններ (նկ.4):  Արևմտյան մուտքի բարավորին փորագրված է շինարարական արձանագրությունը (Յիշատակ է ս[ուր]բ Ա[ստուա]ծ[ա]ծնայ եկեղեցիս/, որ շինեցաւ Ջրաղացներ գիւղիւք 1882 թվին/, բոլոր հասարակութեան սեպհակ[ա]ն ծախքովն), համաձայն որի՝ եկեղեցին կառուցվել է 1882 թվականին գյուղի հավատավոր հասարակության կողմից (նկ. 5): Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո Խորհրդային տարիներին եկեղեցին վերածվել է պահեստի, նրա արևմտյան կողմից ավելացվել է կցակառույց: Եկեղեցին վերանորոգվել է: 2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցին թեև չի ավերվել, սակայն առկա է տեսանյութ, որտեղ ադրբեջանցի զինվորականները մահմեդական աղոթք են հնչեցնում հենց եկեղեցու ներսում: Ավելի մանրամասն տես.  Ադրբեջանի զինվորականները մահմեդական աղոթք են հնչեցնում օկուպացված Ջրաղացներ գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում — Monument Watch: Գրականություն Բարխուտարեանց 1895 — Բարխուտարեանց Մ., Արցախ, Բագու։

Եղցի (Քիլիսա) գյուղի եկեղեցին

Տեղադրությունը Եղցի գյուղատեղին գտնվում է Արցախի Նոր Շահումյանի (Քարվաճառ) շրջանում, Տրտու գետի միջին հոսանքի ձախակողմյան ձորակի միջնահովտում, ծովի մակերևույթից 1620 միջին բարձրության վրա, գյուղատեղիի կենտրոնական մասում (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ  Գյուղի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն, հայտնի չէ նաև պատմական անունը։ Տեղանունը Եղցի է անվանակոչվել Քարվաճառի վերաազատագրումից հետո։ Ըստ երևույթին, 19-րդ դարավերջին գյուղում հաստատված քրդերը, ելնելով կանգուն պահպանված եկեղեցու առկայությունից, գյուղն անվանել են Քիլիսա։ Դատելով եկեղեցու ճարտարապետական և շինարարական լուծումներից, հավանաբար կառուցվել է 17-րդ դարի սկզբին։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին կառուցվել է տեղական կոպտատաշ քարերով և կրաշաղախով (նկ․ 2)։ Թաղակապ ծածկով միանավ բազիլիկ է (արտաքին չափերը՝ 14,15×7,80 մետր)։ Կիսաբոլորակ թաղածածկը հենված է երկու զույգ որմնասյուների և որմնակամարների վրա (նկ․ 3)։ Արևելյան կողմից կիսաշրջանաձև խորանը հյուսիսից ու հարավից ունի ավանդատներ (նկ․ 4)։ Ներսում, հյուսիսային պատում գտնվում մկրտության ավազանախորշը։ Ավանդատներն ունեն ուղղանկյուն հատակագիծ և չունեն լուսամուտներ։ Եկեղեցու սրահի լուսավորությունը լուծվել է արևելքից, հարավից և արևմուտքից բացված թվով չորս փոքրիկ լուսամուտներով։ Միակ մուտքը բացված է հարավից (նկ․ 5)։ Եկեղեցու առավել ընդգծված հատվածը շքամուտքն է, որի շրջանակի և բարավորի համար գործածվել են 11-րդ (ձախինը) և 13-րդ (վերինը և աջինը) դարերին վերաբերվող երեք խաչքարեր (նկ․ 6)։ Կողային երկու խաչքարերը կրում են արձանագրություններ։ Կողային ձախ խաչքարի պատվանդանին կարդում ենք․ «Ես՝ Հասան Սակռի որ[դի], կան(գն)եցի ս(ուր)բ նշ/անս բարեխաւս ի(ն)ձ եւ իմ ն(ն)ջեցե(լոցն)» ։ Մյուս խաչքարի ստորին հատվածում թվակիր արձանագրությունն է, որտեղ կարդում ենք․ «Ի թվիս հայոց ՈՂԵ (1246)/ էր, ես՝ Գրիգոր դարբ/ոյն, կա(ն)գնեցի զխաչս / ինձ [եւ ա]մու[սնոյ ի]մոյ (Կարապետյան 2019, 380)։ Ամբողջական և բեկորատված խաչքարեր են օգտագործվել նաև լուսամուտների վերնամասերում և կողերին։ Եկեղեցու շուրջը եղել է գերեզմանատուն, որից գրեթե ոչինչ չի պահպանվել, բացառությամբ հարավային բակում առկա մեկ տապանաքարի։ Մնացյալ գերեզմանային հուշարձանների և խաչքարերի բեկորները տեսանելի են 20-րդ դարի երկրորդ կեսին կառուցված գյուղական տների պատերում և շրջակայքում։ Եկեղեցուց մոտ 20 մ հյուսիս մի ժայռազանգվածի վրա պահպանվել են տասնյակ խաչաքանդակներ (Կարապետյան 2019, 380-384)։ Եկեղեցու հյուսիսային պատը ծածկված է հողով և ձուլված թեք լանջին։ Ծածկը արևմտյան հատվածը մասամբ քանդված է։

Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին

Տեղադրությունը Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին (նկ․ 1) գտնվում Հադրութի շրջանի Դրախտիկ գյուղից  մոտ 1 կիլոմետր արևմուտք՝ բլրի վրա։ Տեղացիների մոտ ավելի տարածված է Նարեկավանք անվանումը։ 2020 թվականի հոկտեմբերից Դրախտիկը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Պատմական ակնարկ Դրախտիկ գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից  24 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Գյուղի մասին Մ․ Բարխուդարյանը նշում է․ «բնակիչք բնիկ են» (Բարխուտարեանց 1895, 58): Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ դահլիճ է։ Ունի 13 մետր երկարություն, 8 մետր լայնություն, 4 մետր բարձրություն։ Շինությունը ներսից արևելքում ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Թաղածածկը հենվում է երեք զույգ որմնասյուներից բարձրացող կամարների վրա։ Արտաքուստ ունի երկթեք հողածածկ տանիք։ Միակ մուտքը բացվում է արևմուտքից։ Լուսավորությունը ստանում է արևմտյան և արևելյան պատերին բացված լուսամուտներից։ Արևմտյան ճակատը հարդարված է չորս խաչքարերով (նկ․ 2, 3), մի երևույթ, որ հատկապես բնորոշ է 17-18-րդ դարերի ելեղեցաշինությանը։ Եկեղեցու ներսում պատերին կան ագուցված ոչ մեծ մի քանի խաչքարեր, խաչքարային քանդակներ կան նաև սյուների և կամարների վրա (նկ․4, 5)։ Եկեղեցու կառուցման թվականը՝ թվին ։ՌՂԴ։ (1645 ), պահպանվել է մուտքը եզերող սրբատաշ քարերից մեկի (նկ․ 6) և եկեղեցու ներսի հյուսիսային կենտրոնական որմնասյան վրա (նկ․ 7)։ Եկեղեցու շուրջը տարածվում է հին գերեզանատունը։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ թշնամու հրթիռակոծությունից վնասվել է եկեղեցու արևելյան պատը և թաղի մի մասը (նկ․ 8)։ 2020 թվականի ռազմական գործողություններից եկեղեցին չի տուժել, հետպատերազմական վիճակի մասին տեղեկությունները բացակայում են։

Ակնաղբյուր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր (նախկին Ղարաբուլաղ) գյուղի կենտրոնում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով Ղարաբուլաղը, նշում է. «եկեղեցին Սուրբ Աստուածածին, քարուկիր, բայց վտանգուած…» (Բարխուտարեանց 1895, 95): Շահեն Մկրտչյանն իր մեծածավալ աշխատանքում եկեղեցին միայն հիշատակում է (Մկրտչյան 1985, 207): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով, եռանավ կառույց է։ Փայտյա առաստաղը, որից մի փոքր մասն է պահպանվել, հենվել է պատակից քարե սյուների և կենտրոնական գերան-սյուների վրա՝ նման Արարատյան դաշտի 19-րդ դարերի եկեղեցիներին։ Նկատի ունենալով այս հանգամանքը և հարավային շքամուտքի ճարտարապետական լուծումը, կարելի է ենթադրել, որ այն կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին կամ 19-րդ դարի սկզբներին։ Կառուցված է տեղական սպիտակ կրաքարով (նկ. 1): Պատերը շարված են սրբատաշ ու կոպտատաշ մեծ ու փոքր քարերով: Սրբատաշ քարից են մուտքերը և դրանց բարավորները, եկեղեցու անկյունային հատվածները, ինչպես նաև փոքր չափի պատուհանները: Եկեղեցին ունեցել է երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային: Սրանցից արևմտյանը հետագայում փակվել է՝ վերածվելով պատուհանի: Արևելյան կողմում եկեղեցին ունի երեք պատուհան (նկ. 2): Եկեղեցու շուրջն է գտնվում գյուղի հին գերեզմանատունը (նկ. 3, 4) ՝ գլխավորապես 18-20-րդ դարերի տապանաքարերով (Ղահրամանյան 2015, 30): Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո Եկեղեցին Արցախյան պատերազմների ժամանակ չի տուժել: Նախքան 2020 թվականի պատերազմն, այն արդեն խիստ վթարային վիճակում էր: Պատերին առկա են մեծ ճաքեր և փլուզումներ: Խորհրդային տարիներին մասնակի վնասված եկեղեցին վերակառուցվել է և օգտագործվել տնտեսական նպատակներով: Փակվել է արևմտյան մուտքը, վերածվելով մեծ պատուհանի, իսկ քանդված թաղի փոխարեն կառուցվել է փայտե ծածկ՝ կենտրոնում փայտե սյուներով, որոնք ուղղակի դրվել են սալահատակին (նկ. 5): 2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցու մասին տվյալները բացակայում են:  

Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին

Տեղադրությունը Գյավուրկալա (բառացի` անհավատների բերդ)  հնավայրը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Նոր Հայկաջուր (խորհրդային ժամանակ Աղդամի  շրջանի  Սոֆուլու) գյուղից արևելք: Գյավուրկալա բնակատեղին անցած դարի 50-70-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրվել է ադրբեջանցի հնագետների կողմից, որոնք  շեշտել են բնակավայրի քրիստոնեական բնույթը (Վահիդով 1965, 167-183): Այստեղ այսօր էլ դիտելի են պեղումներով բացված վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները (խորհրդային շրջանի պեղումների ավարտից հետո սրանք նորից ծածկվել են), սարկոֆագներով դամբարանադաշտը, վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները բնակատեղիի և  եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական — հորինվածքային քննություն 2013 թվականին Արցախի Տիգրանակերտի արշավախումբը (Հ․ Պետրոսյան, Ն․ Երանյան, Լ․Կիրակոսյան, Լ. Մինասյան) իրականացրել է հնավայրի  եկեղեցու պեղումները: Այս պեղումները հնարավորություն տվեցին նախնական դիտարկումներ կատարել Գյավուրկալա բնակատեղիի  և այնտեղ գտնվող միանավ եկեղեցու մասին (նկ․ 2): Բնակատեղին տարածվում է մի բլրի վրա, որը շրջակա հարթավայրից  բարձրացված է 6,0 մետր: Վերին հարթ մակերևույթն  արևելքից-արևմուտք ուղղությամբ ունի 160,0 մետր երկարություն, հյուսիսից հարավ՝  120,0 մետր՝ զբաղեցնելով մոտ 2,0 հա տարածք: Նախնական դիտարկումները երևան են բերում մի խումբ ճարտարապետական համալիրների մնացորդներ: Բնակատեղիի հարավային հատվածում դիտելի են վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները, բլրից հարավ և հարավ-արևելք՝ կենտրոնից մոտ 100,0 մետր հեռավորության վրա վաղքրիստոնեական սալարկղ և սարկոֆագ դամբարաններով կառուցապատված դամբարանադաշտն է (նկ․ 3): Ամենուր  հայտնաբերվում են վաղմիջնադարյան ճարտարապետական մանրամասների՝ խաչային հորինվածքների, սյան խարիսխների,  կոթողների, դրանց  պատվանդանների և այլ բեկորներ:

Աղբաթխերտի եկեղեցին

Տեղադրությունը Պատմական Աղբաթխերտ բնակավայրն ու եկեղեցին գտնվում են Աղավնո գետի վերնահովտում, Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Հակ գյուղից շուրջ 3 կմ հարավ (նկ․ 1), ծովի մակերևույթից 1550 մետր բարձրության վրա: 44-օրյա պատերազմից հետո գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ:   Պատմական ակնարկ Բնակավայրի անվան առաջին հիշատակությունը հանդիպում ենք Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունում, որտեղ այն Աղախիրդ կամ Աղախերդ անունով նշված է Տաթևին հարկատու գյուղերի ցանկում։ Սակայն ըստ  Ալեքսան Յակոբեանի առկա է վրիպակ, ինչի պատճառով Աղահեճք գավառի վերջին գյուղը հանդիսացող Աղբաթխերտը նշվել է, որպես Աղահեջքին հաջորդող Հաբանդ գավառի առաջին գյուղ: (Հակոբյան 1982, 276)։ Հուշարձանի վերաբերյալ այլ պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն։ Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Աղբաթխերտի եկեղեցին չունի հոգևոր կառույցին բնորոշ ծավալային լուծումներ։ Այն իրենից ներկայացնում է տեղական անմշակ քարից և կրաշաղախից շինված երկու կից սենյակներ, որոնց մուտքերը բացված են հարավային կողմից։ 150 սմ հաստությամբ պատերով կառույցը շրջապատված է պարսպապատերով (նկ․ 2)։ Դրանց եկեղեցիներ լինելու փաստը վկայում է արևելյան սենյակի հարավային պատի վրա առկա ինը տողանի արձանագրությունը (նկ. 3), որտեղ սենյակները կոչվում են Տիրամայր Աստվածածին և սուրբ Գրիգոր. «Կամաւն ա[ստուծո], ես Մանվէլ / ք[ա]հ[անա] ետոյ նորոգեցի զՏիր/այմայր Ա[ստուա]ծածին/ս եւ զս[ուր]բ Գր/իգորս, յիշ/ատակ հոգոյ իմոյ, հ/աւր իմո/յ՝ Կիրակոս ք[ա]հ[անային],/ մայր ի[մ] Մինային, եղբարց իմոց տ[է]ր տ[է]ր Տիրաց/ուի, Թաթէոսի. յիշեցէք ի Ք[րիստո]ս, եւ զձեզ յիշէ Ա[ստուա]ծ:/ Վարդան սպասաւոր՝ եկեղեցոյս ք[ա]հ[անայ. [յ]աղաւթ/ս յիշեցէք/ թվ[ին] :ՊԿԸ: (1419 թ.): Թաթոսս [յ]աղա[ւ]/թս յիշեցէք» (Հակոբյան 2009, 230)։

Առաքելի սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին (նկ․ 1, 2) գտնվում է Հադրութի շրջանի Առաքել գյուղի հյուսիս-արևմտյան մասում՝ բլրալանջի վրա։ Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:

Վարդաշատի սբ․ Հռիփսիմե եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանի Վարդաշատ գյուղի կենտրոնում (նկ․1)։ Պատմական ակնարկ Վարդաշատ գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից 3 կիլոմետր արևմուտք։ Պատմական գրականության մեջ հիշատակվում է Որդնաշատ անունով։ Մ․ Բարխուդարյանը խոսելով գյուղի մասին նշում է․ «Որդնաշատի բնակիչք տեղափոխուած են Միլ քաղաքից, հողն բեկական է և նուազ արդիւնաբեր․․․» (Բարխուտարեան 1895, 46): Խորհրդային շրջանում օգտագործվել է Էդիշա անվանումը, հետխորհրդային շրջանում պաշտոնապես ստացել Վարդաշատ անունը։ 2020 թվականի հոկտեմբերից Վարդաշատը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Ճարտարապետա-հորինվածքային քննություն Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ սրահ է։ Ունի կիսաշրջանաձև խորան երկու ավանդատներով։ Բեմը ներկայումս քանդված է։ Կառուցված է տեղական մոխրագույն կրաքարով։ Ներքուստ թաղակապ է, արտաքուստ ունի երկթեք տանիք, որը խորհրդային տարիներին պատվել է ասբեստե թիթեղով։ Ունի երեք լուսամուտներ՝ արևելյան, արևմտյան և հարավային կողմերում։ Սրբատաշ քարերով եզերված մուտքը բացվում է հարավային կողմից (նկ․2)։ Ձևավոր զարդաքանդակներով բարավորի վրա պահպանվել է 1896 տարեթիվը, որն ամենայն հավանականությամբ ոչ թե եկեղեցու կառուցման, այլ վերակառուցման տարեթիվն է, քանի որ հարավային պատին պահպանված արևային ժամացույցին պահպանվել է :թվին ։ՌՃՂԴ։ (1695) տարեթիվը (նկ․3)։ Հարավային պատի մեջ ագուցված արձանագիր քարի վրա կարդում ենք․«Այս է անուն եկեղեցո» (նկ 4)։ Մուտքի անմիջական շեմին տեղադրված է պարզագույն խաչով մի տապանաքար (նկ․5)։ Եկեղեցուց դեպի հյուսիս պահպանվել է հին գերեզմանոցը կանգուն տապանաքարերով։ Եկեղեցին խորհրդային տարիներին օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով։

Մադաթաշենի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Մադաթաշեն գյուղի կենտրոնում։ Պատմական ակնարկ Ըստ Մ. Բարխուտարեանցի, «նորաշեն, քարուկիր» հուշարձան է, որ կառուցվել է 19-րդ դարի վերջերին (Բարխուտարեանց, 1895, 70)։   Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Միանավ սրահ է, արևելյան կիսաշրջան խորանով և կից ավանդատներով: Կառուցված տեղական սպիտակ կրաքարով և կրաշաղախով։ Թաղակիր կամարները, պատուհանների եզրերն ու շինության անկյունները սրբատաշ կրաքարով են (նկ. 1-3)։ Հուշարձանի չափերն են՝ 16,7 մետր երկարություն և 9,5 մետր լայնություն։ Ծածկը փլված է (նկ. 4)։ Միակ մուտքը բացվում է արևմուտքից, հարավային և արևելյան կողմերից ունի 3-ական, իսկ արևմտյան կողմից՝ 1 պատուհան։

Կարմրակուճի սբ․ Ամենափրկիչ եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Կարմրակուճ գյուղի մեջ, բարձրադիր կետում (նկ. 1)։ Պատմական ակնարկ Չնայած Մակար Բարխուտարյանցի մոտ հանդիպում են եկեղեցու մասին հիշատակություններ, սակայն կառուցման տարեթիվը բացակայում է։ Մուտքի ճակտոնի կամարի կողպեք քարին փորագրված են կառուցման՝ 1844 և վերանորոգման՝ 1964 տարեթվերը ( նկ. 2)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին միանավ սրահ է՝ կիսագլանաձև թաղով, արևելյան կիսաշրջան խորանով և կից ավանդատներով։ Կառուցված է կոպտատաշ կրաքարով ու կրշաղախով: Անկյունաքարերը, պատուհանների և դռան եզրաքարերը սրբատաշ են։ Հուշարձանի չափերն են՝ 12,8 մետր երկարություն և 7,4 մետր լայնություն (Բարխուտարեանց 1895, 70)։ Միակ մուտքը հարավային կողմից է։ Սրահը լուսավորվում է արևելյան խորանից ու արևմտյան ճակատից բացված մեկական նեղ պատուհաններով և թաղի կենտրոնում բացված վեցասյուն ռոտոնդայով պսակվող զանգակատան բացվածքից (նկ. 3)։ Եկեղեցին վերականգնվել է 2000-ական թվականներին և ծածկվել կղմինդրով: