Ջանբարի եկեղեցին

Տեղադրությունը Ջանբարի եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում, Կովսական քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Ջանբար գյուղատեղիում՝ նրա արևմտյան եզրին: Ներկայումս օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Ջանբար գյուղը ընդգրկված էր Սյունիք նահանգի Կովսական գավառի կազմի մեջ: Վերջինիս զգալի մասը հայաթափվել էր 18-րդ դարի վերջերին (Կարապետյան 1999, 207): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին կառուցված է կոպտատաշ ու անտաշ միջին ու փոքր քարերով և կրաշաղախով (նկ. 1, 2): Իր հատակագծային հորինվածքով միանավ թաղակապ սրահ է, որի միակ մուտքը բացվում է հարավից է (նկ. 3): Միակ լուսամուտը պահպանվել է արևելյան ճակատում։ Սրա կառուցման համար օգտագործել են մեկ այլ՝ ավելի հին եկեղեցու պատուհանի կամարունքը և սրբատաշ քարերը (նկ. 4, 5): Արևելյան ճակատին գտնվող այս պատուհանը սույն եկեղեցու միակ աչքի ընկնող զարդարանքն է: Եկեղեցու կառուցման ստույգ թվականը հայտնի չէ: Դատելով իր ճարտարապետական և կառուցողական տվյալներից, արտաքին և ներքին տեսքից,  այն կարելի է դասել Սյունիքի և Արցախի 17-18-րդ դարերի միանավ եկեղեցիների շարքին: Հայտնի չէ նաև եկեղեցու անունը: Հայ Առաքելական եկեղեցու Արցախի թեմի կայքէջում եկեղեցին հիշատակվում է Օհանաեղցի անվամբ և թվագրվում 17-րդ դարով https://artsakhdiocese.am/churches/okupatsvats/kashatagh:

Բերդավանք եկեղեցին

Տեղադրությունը Բերդավանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Ղուչիլար գյուղում (նկ․ 1, 2)։

Մեղրեցոց սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Մեղրեցոց սբ. Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Շուշի քաղաքի վերին թաղում, Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցուց մոտ 600 մետր հարավ-արևմուտք։ Պատմական ակնարկ Եկեղեցին կառուցել են մեղրեցի ներգաղթյալները՝ համանուն թաղամասում` 1838 թվականին: Կառուցման արձանագրության մեջ հիշատակված է որպես սբ. Ամենափրկիչ Մեղրեցոց եկեղեցի, որը կառուցվել է Մահտեսի Հախումյանցի ծախսերով (Բարխուտարեանց 1895, 132): Եկեղեցին 1960-ական թվականներին քանդվել, հարմարեցվել և վեր է ածվել ամառային բացօթյա կինոթատրոնի (նկ. 1): Ականատեսների վկայությամբ՝ գրեթե անհնար էր քանդել եկեղեցու ամուր և հաստ պատերը: Խորհրդային տարիներին ադրբեջանական իշխանությունների՝ հայկական մշակութային ժառանգության բռնայուրացման արդյունքում (Պետրոսյան 2010, 137-148) պայթեցումներով քանդել են պատերի մեծ մասը, իսկ մեկ մետրից բարձր պահպանված հիմնապատերը ներառվել են ասֆալտի տակ (Մկրտչյան 1980, 159): 2017 թվականին տեղում պեղումներ է իրականացրել ԱՀ «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի հնագիտական արշավախումբը, որի արդյունքում հեռացվել է ասֆալտի շերտը և բացվել են եկեղեցու հիմքերը (նկ. 2, 3)։ Նախքան պեղումները տարածքն ամբողջությամբ ասֆալտապատ էր: Տեղում երևում էին միայն խորանը և երկու ավանդատները (նկ. 4):   Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Պատերազմից առաջ տեղում կանգուն էր միայն արևելյան պատը և մյուս պատերի՝ մինչև 1 մետր բարձրությամբ հիմքերը։ Ինչպես պատերազմի ընթացքի, այնպես և պատերազմից հետո հուշարձանի մասին որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։ Հուշարձանն այժմ գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Մատենագրական քննություն Եկեղեցու մասին հիմնավոր տեղեկություններ է հաղորդում Մակար Բարխուդարյանցը (Բարխուտարեանց 1895)։ Խորհրդային տարիներին հուշարձանի վիճակի վերաբերյալ տեղեկությունները ստանում ենք Շ. Մկրտչյանի՝ Արցախի պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններին նվիրված աշխատությունից (Մկրտչյան 1985)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Ըստ Մակար Բարխուդարյանցի՝ եկեղեցին կառուցված է եղել գրեթե նույն սկզբունքներով, ինչ Շուշիում կառուցված Ագուլեցոց եկեղեցին. աղոթասրահն ունեցել է ուղղանկյուն ծավալատարածական հորինվածք։ Թաղակապ կամարները հանգել են սրահի կենտրոնում բարձրացված չորս սյուների և երկայնական պատերի երեք զույգ որմնասյուների վրա: Ունեցել է երկու մուտք հարավային և արևմտյան կողմերից և 10 լուսամուտ։ Զանգակատունը եղել է եռահարկ՝ կառուցված սրբատաշ քարից։ Ութանկայուն ռոտոնդայի նման մի փոքրիկ զանգակատուն էլ եղել է եկեղեցու տանիքի մեջտեղում, ինչը բնորոշ է Արցախի համաժամանակյա բազմաթիվ եկեղեցիներին։ Համաձայն Մակար Բարխուդարյանցի` հարավային դռան ճակատային քարի վրա եղել է հետևյալ արձանագրությունը. «1838 Մահտեսի Պապայ Հախումեանց տոհմին չուներ զաւակ մարմնաւոր ինքեան զօր հասին պատրաստեաց կտակ շինել զտաճար սուրբ եկեղեցւոյ մի երկնահանգոյն, որ տայ վերճեմել մարդկային սեռից ի բարին անհուն յանուն Տիրամայր սուրբ Աստվածածնին կենաց պատճառի յիշատակ հոգւոյն ընդ անցաւորին յայսմ աշխարհի նախ քան կատարել նոր նպատակի հողացաւ մարմին, որ աստ կայ եդեալ ի մեջ տաճարիս պերճ գերեզմանիս» (Բարխուտարեանց 1895, 132-133)։ Ներկայումս անհայտ է, թե որտեղ է գտնվում բարավորի նշված սալը։ Համաձայն «Մեղրեցոց եկեղեցու վերանորոգման վերաբերյալ Ղարաբաղի հոգևոր ատյանի 1839 թ. մայիսի 13-ի եզրակացության (ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 415, թ. 2-3, ձեռագիր, բնագիր)»՝ սկզբում տեղում եղել է փայտաշեն եկեղեցի: Փաստաթղթից պարզ է դառնում, որ 1839 թ. հետո նոր պիտի կառուցվեր եկեղեցին: Հավանական է, որ ճակատային քարի արձանագրության մեջ ներկայացված է եկեղեցու նախնական՝ փայտաշեն կառույցի թվականը։ Եկեղեցու չափերն են՝ 24,75*12,77 մետր, որի պատերի հաստությունը հասնում է մինչև 1,6 մետրի։ Եկեղեցին ունեցել է երկու՝ հարավային և արևմտյան մուտք, որոնց կից արտաքին մասերը սալահատակված են եղել (նկ. 5)։  Դատելով որմնասյուների և հյուսիս-արևմտյան մույթի հիմնատակի առկայությունից կարելի է ենթադրել, որ հավաստի են Մ. Բարխուդարյանցի տեղեկություններն այն մասին, որ ուղղանկյուն ծավալատարածական հատակագծումով եկեղեցու թաղակապ կամարները հանգել են սրահի կենտրոնում բարձրացված չորս սյուների և երեք զույգ որմնասյուների վրա: Մեղրեցոց եկեղեցին իր ծավալատարածական և ճարտարապետական լուծումներով կրկնում է 17-19-րդ դարերում Արցախի հայտնի եկեղեցիների տիպը (նկ. 6)։

Տողի Անապատի սբ․ Վարդան եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանում, Տող գյուղի  արևմտյան մասում, թեք լանջի վրա (նկ․ 1)։ 2021 թվականի հոկտեմբերից Տող գյուղը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Պատմական ակնարկ Անապատ եկեղեցու կառուցման մասին հիմնական  տեղեկությունը հաղորդում է գյուղի բնակչության  մոտ պահպանված մի ավանդություն, համաձայն որի` «իշխանների սերունդներից մի մարդ բռնությամբ մահմեդականություն ընդունեց, իսկ հետո ապաշխարեց և ի նշան ճշմարիտ ջերմեռանդության, կառուցեց Սուրբ Ստեփանոս և Կուսանաց անապատ եկեղեցիները» (Ջալալեանց 1858, 260)։ Ըստ Սեդրակ Բարխուդարյանի, եկեղեցին կոչվել է սուրբ Վարդան (ԴՀՎ 5, 174)։ Ճարտապետական – հորինվածքային քննություն Միանավ ուղղանկյուն սրահ է, դահլիճը արևելյան կողմից պսակում են խորանը  և նրան հյուսիսից ու հարավից կից երկու ավանդատները։ Թաղակապ ծածկը հենված է աղոթասրահի երկայնական պատերի որմնամույթերից սկզբնավորվող աղեղնաձև կամարների վրա: Տանիքը արտաքուստ հողածածկ է։ Եկեղեցու արևմտյան պատն ամբողջությամբ և հյուսիսային պատը մասամբ գտնվում են հողի մեջ (նկ․ 2)։ Մուտքը բացվում է հարավից, լուսավորությունը ստանում է չորս փոքր լուսամուտներից, որից երեքը բացվում են արևելյան, մեկն՝ հյուսիսային կողմից։ Մուտքի բարավորին մի խաչքարի վրա պահպանվել է եկեղեցու միակ արձանագրությունը ՝ «Խաչս Վարդան»  (Բարխուտարեանց 1895, 51)։ Եկեղեցու ներսում պահպանվել են մի քանի տապանաքարեր, որոնք մեծամասամբ ծածկված են հողով (նկ․ 3)։ Դրանցից մեկը Մելիք Բախտամի տապանաքարն է։ Նա վախճանվել է 1787 թվականին, ինչպես տապանաքարի արձանագրությունն է հայտնում, թունավորվելով Իբրահիմ խանի կողմից (ԴՀՎ 5, 178)։  Եկեղեցու շուրջը տարածվում է  գերեզմանատունը, որի տապանաքարերի մեծ մասը թվագրվում է 19-20-րդ դարերով (նկ․ 4)։

Տանձուտի վիմափոր եկեղեցին

Տեղադրությունը Տանձուտ գյուղը (խորհրդային տարիներին կոչվել է Ղարաղշլաղ) գտնվում է Քաշաթաղի շրջանում՝ Հակարի գետի արևմտյան՝ Աղավնո վտակի ձախափնյա ձորակում։ Այստեղ՝ բարձրաբերձ ժայռերի մեջ շատ են տարբեր չափերի քարանձավները, որոնք հազարամյակներ շարունակ բնակելի են եղել: Միջնադարում կիրճի ձախ կողմում քարանձավային բնակատեղի է եղել. այդ են վկայում ջրաղացի ավերակները, հին ճանապարհի հետքերը, ճգնարան-այրերը և միջնադարյան ժայռափոր բազիլիկ փոքր եկեղեցին։ Գյուղը  գտնվում է ծովի մակերևույթից   1300 մետր բարձրության վրա։ Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկություններն այս եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Եկեղեցին  փորված է գյուղից մոտ 1,0 կմ հյուսիս-արևելք գտնվող՝ ճակատային մասով դեպի հարավ նայող ժայռազանգվածի մեջ (նկ․ 1)։ Հատակագծային հորինվածքը միանավ բազիլիկ տիպի է։ Աղոթասրահն ունի  են 5,8-2,5 մետր չափեր, բարձրությունը՝ 4,4 մետր: Հարավային  կողմում են բացված եկեղեցու մուտքը  և երկու՝  դեպի ներս լայնացող   պատուհանները: Արևելյան կողմում՝ խորանի մեջ ժայռափոր բեմն է, դեպի ուր տանում են չորս ժայռափոր աստիճաններ (նկ․ 2)։ Խորանի մեջ փորված են երկու պատրհան-խորշեր։ Սուրբ խորանից հանվել է սեղանի վեմ-քարը, որի տեղը երևում է: Այս քարը եկեղեցու կառուցվածքային համակարգում միակ բաղադրիչն է, որ առանձին է կերտված։ Եկեղեցու ներքնատեսքն ունի  զուսպ հարդարանք։ Պատերը լավ մշակված են, բայց որևէ գրություն և խաչաքանդակ չեն կրում (նկ․ 3)։ Եկեղեցու արևմտյան կողմում պահպանվել է նաև բնական կամար, որի միջով է ժամանակին անցել սրբավայր տանող ճանապարհը: Կամարի ու եկեղեցու կենտրոնական մասում, մեծ ժայռաբեկորի վրա, փոսորակ կա, որը խաչքարի տեղ է հիշեցնում: Անկասկած,  ժամանակին այստեղ նաև խաչքար-կոթող է եղել, որը մահմեդական  տեղաբնակների կողմից վերացվել է:

Քարագլխի սբ. Հովհաննես եկեղեցին (Հադրութ)

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանի Քարագլուխ գյուղի մեջ՝ բարձրադիր տեղանքում (նկ. 1)։ Պատմական ակնարկ Նորակառույց եկեղեցի է, օծումը տեղի է ունեցել 2013 թվականին։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին քառաբսիդ է, ներսից խաչաձև, արտաքինից՝ քառանկյուն հատակագծով։ Խաչաձևությունը արտահայտվում է չորս անկյուններում ավանդատների առկայությամբ։ Անցումը գմբեթատակ ծավալից դեպի թմբուկ իրականացված է տրոմպային համակարգով։ Կառուցվել է սրբատաշ տուֆով (նկ. 2)։ Կառույցը բարձրանում է եռաստիճան հիմնախարսխի վրա։ Արևմտյան, հարավային և հյուսիսային կողմերից ունի երեքական պատուհան։ Մուտքը արևմտյան կողմից է, բարավորին առկա է արձանագրություն (նկ. 3)։ Արևելյան պատի վրա առկա են հռիփսիմեատիպ երկու խորշեր և մեկ լուսամուտ (նկ. 4)։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Պատերազմից առաջ եկեղեցին ամբողջությամբ կանգուն էր։ Ինչպես պատերազմի ընթացքի, այնպես և պատերազմից հետո հուշարձանի մասին որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։  

Շիկաքար-Քարագլխի հուշարձանները. Քարագլխի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Գտնվում է Ասկերանի շրջանի Քարագլուխ գյուղատեղիի կենտրոնական հատվածում (նկ․ 1, 2)։ Ճարտարապետական կառուցվածքով 19-րդ դարին բնորոշ կառույց է, սակայն պատերի շարվածքի մեջ օգտագործված ավելի վաղ շրջանի տապանաքարերը և խաչքարերը փաստում են, որ ներկայիս եկեղեցին կառուցվել է այստեղ եղած հին եկեղեցու հիմքերի վրա։

Սբ. Վանես եկեղեցին

Տեղադրությունը Արցախի Ասկերանի շրջանի Ջրաղացներ գյուղից 1․9 կմ հյուսիս-արևելք, Վարանդա գետի Նավատխան և Խաչինտափ վտակների խառնման տեղից հարավ ընկած անտառապատ սարահարթի վրա է գտնվում Ղրալի կոչվող գյուղատեղին։ Գյուղատեղիի տարածքում կիսավեր վիճակում  պահպանվել է սբ․ Վանես (սուրբ Հովհաննես) եկեղեցին, գերեզմանատունը և այլ հարակից շինությունների ավերակներ (նկ․ 1)։ Գյուղատեղիի բնակիչները 19-րդ դարի սկզբին հիմնել են ներկայիս Ջրաղացներ գյուղը։ Պատմական ակնարկ Գյուղատեղիի և հուշարձանախմբի վերաբերյալ պատմական տեղեկությունները բացակայում են։ Եկեղեցու կառուցման վերաբերյալ տեղեկություններ չկան։ Հավանաբար վերակառուցվել է 17–րդ դարի երկրորդ կեսին՝ նախկին սրբատեղիի տեղում։ Դա են փաստում եկեղեցու պատերին ագուցված 16-18-րդ դարերին վերաբերվող նվիրատվական խաչքարերը և արձանագրությունները (նկ․ 2-3)։ Հնավայրի ամենահին հուշարձանը արևմտյան ճակատին ագուցված 12-13-րդ դարերին վերաբերող խաչքարն է (նկ․ 4)։ Եկեղեցու շուրջը տարածվում է գերեզմանոցը, որտեղ առկա տապանաքարերը հիմնականում վերաբերվում են 18-19-րդ դարերին (նկ․ 5, 6)։ Գյուղատեղիի լքվելուց հետո էլ սբ․ Վանես եկեղեցին եղել է սրբատեղի շրջակա բնակավայրերի բնակչության համար։

Քարինտակի սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Եկեղեցին գտնվում է Արցախի հանրապետության Շուշիի շրջանի Քարինտակ գյուղում՝ վերին թաղամասում։ Արցախյան 44-օրյա պատերազմի արդյունքում Քարինտակն օկուպացվել է Ադրբեջանի կողմից։ Պատմական ակնարկ Եկեղեցին (նկ. 1), համաձայն հարավային ճակատի կենտրոնական լուսամուտի աջ կողին փորագրված արձանագրության , կառուցվել է 1841 թվականին։ 

Կկվեն բույն եկեղեցին

Տեղադրությունը Կկվեն բույն (Կկվի բույն) ժողովրդական անվանումն ստացած եկեղեցին գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց գյուղից 1,5 կմ հյուսիս արևմուտք, հին գյուղատեղիի արևելյան եզրին, անտառապատ, ժայռոտ բլրի գագաթին։ Պատմական ակնարկ Ավետարանոցը հարուստ պատմամշակութային անցյալ ունեցող բնակավայր է և եղել է Վարանդա գավառի, ինչպես նաև Վարանդայի իշխանության կենտրոնը։ Գյուղի տարածքում առկա բազմաթիվ պատմամշակութային կոթողներից է Կկվի բույն եկեղեցին (նկ․ 1)։ Եկեղեցաբլրի արևմտյան և արևելյան ստորոտներում նկատվում են միջնադարյան գյուղատեղիների հետքեր։ Եկեղեցու և բնակատեղիների վերաբերյալ պատմական վկայությունները բացակայում են։ Ճարտարապետական և շինարարական, ինչպես նաև տարածքում առկա խաչքարերի և ժայռախաչերի ոճական առանձնահատկությունները թույլ են տալիս հնավայրը թվագրել 12-14-րդ դարերով։ Մատուռը դարեր շարունակ եղել է ուխտատեղի շրջակա գյուղերի բնակիչների համար։ Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին, ուղղանկյուն հատակագծով միանավ թաղակապ սրահ է, որի չափերն են` 5,5×4,5 մետր: Կառուցվել է տեղական ճեղքված քարերով և կրաշաղախով (նկ․ 2)։ Եկեղեցու թաղածածկը փլված է (նկ․ 3)։ Մուտքն արևմուտքից է։ Մուտքի եզրաքարերը և բարավորը բացակայում են։  Լուսավորվել է արևելքից բացված փոքրիկ լուսամուտով։ Եկեղեցին չունի ընդգծված խորան և ընդհանուր սրահից  առանձնանում է հյուսիսից և հարավից պատի մեջ բացված փոքրիկ որմնախորշերով, որոնք նախատեսված են եկեղեցական իրերի պահպանման համար։ Եկեղեցու շուրջը տարածվում է միջնադարյան գերեզմանոցը, որտեղ պահպանվել են մի քանի խաչքար և տապանաքար (նկ․ 4)։ Գերեզմանային հուշարձանները հիմնականում հողմահարված կամ բեկորատված վիճակում են։ Տարածքում գտնվող ժայռաբեկորներից մեկի հարթ մակերեսին պահպանվել է երկու խաչաքանդակ (նկ․ 5)։

Քյուրաթաղ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Քյուրաթաղ գյուղում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով գյուղը, հիշատակում է նաև եկեղեցին (Բարխուտարեանց 1895, 72-73): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ունի ուղղանկյուն հատակագիծ (նկ. 1), ներսից այն եռանավ թաղակապ սրահ է: Կառուցված է կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով (նկ. 2): Միակ մուտքը հարավային կողմից է, աչքի է ընկնում իր շքեղ զարդաքանդակներով (նկ. 3): Համաձայն մուտքի բարավորի արձանագրության (արձանագրությունը փորագրված է բարավորին կենտրոնում պատկերված խաչից աջ և ձախ)՝ եկեղեցին կառուցվել է 1683 թվականին (նկ. 4): Խաչաքանդակի ձախ կողմում փորագրված է. «Շինեց[ա]ւ սբ եկեղեցիս թվ. ։ՌՃLԲ։ (1683 թ.) ի թ[ա]գ[աուորու]թի[ւ]ն Սուլիէմանին, կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]ս[ու]թի[ւն] Երեմիայի»։

Ջրաղացներ գյուղի սբ. Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ջրաղացներ գյուղում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով գյուղը, հիշատակում է գյուղի նորաշեն սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բարխուտարեանց 1895, 95): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին տեղակայված է գյուղի կենտրոնում (նկ. 1): Այն միանավ թաղակապ սրահ է, թաղը կտրվածքում սլացիկ երկկենտրոն է (նկ. 2):  Եկեղեցին ունի բարձր բեմ, գրեթե ուղղանկյուն խորան և երկու ավանդատներ, ներքուստ պատերը սվաղված են (նկ. 3): Սուրբ Աստվածածինը կառուցված է կոպտատաշ քարերով, սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը, մուտքերի և պատուհանների քարերը: Իր ճարտարապետական ոճով և պատերի շարվածքով եկեղեցին մոտ է Շուշիի քաղաքային ճարտարապետությանը և հավանաբար կառուցող վարպետները հենց Շուշիից էին: Եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմուտքից և հարավից: Հարավային ճակատում առկա են երեք մեծ պատուհաններ (նկ.4):  Արևմտյան մուտքի բարավորին փորագրված է շինարարական արձանագրությունը (Յիշատակ է ս[ուր]բ Ա[ստուա]ծ[ա]ծնայ եկեղեցիս/, որ շինեցաւ Ջրաղացներ գիւղիւք 1882 թվին/, բոլոր հասարակութեան սեպհակ[ա]ն ծախքովն), համաձայն որի՝ եկեղեցին կառուցվել է 1882 թվականին գյուղի հավատավոր հասարակության կողմից (նկ. 5): Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո Խորհրդային տարիներին եկեղեցին վերածվել է պահեստի, նրա արևմտյան կողմից ավելացվել է կցակառույց: Եկեղեցին վերանորոգվել է: 2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցին թեև չի ավերվել, սակայն առկա է տեսանյութ, որտեղ ադրբեջանցի զինվորականները մահմեդական աղոթք են հնչեցնում հենց եկեղեցու ներսում: Ավելի մանրամասն տես.  Ադրբեջանի զինվորականները մահմեդական աղոթք են հնչեցնում օկուպացված Ջրաղացներ գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում – Monument Watch: Գրականություն Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեանց Մ., Արցախ, Բագու։

Եղցի (Քիլիսա) գյուղի եկեղեցին

Տեղադրությունը Եղցի գյուղատեղին գտնվում է Արցախի Նոր Շահումյանի (Քարվաճառ) շրջանում, Տրտու գետի միջին հոսանքի ձախակողմյան ձորակի միջնահովտում, ծովի մակերևույթից 1620 միջին բարձրության վրա, գյուղատեղիի կենտրոնական մասում (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ  Գյուղի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն, հայտնի չէ նաև պատմական անունը։ Տեղանունը Եղցի է անվանակոչվել Քարվաճառի վերաազատագրումից հետո։ Ըստ երևույթին, 19-րդ դարավերջին գյուղում հաստատված քրդերը, ելնելով կանգուն պահպանված եկեղեցու առկայությունից, գյուղն անվանել են Քիլիսա։ Դատելով եկեղեցու ճարտարապետական և շինարարական լուծումներից, հավանաբար կառուցվել է 17-րդ դարի սկզբին։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին կառուցվել է տեղական կոպտատաշ քարերով և կրաշաղախով (նկ․ 2)։ Թաղակապ ծածկով միանավ բազիլիկ է (արտաքին չափերը՝ 14,15×7,80 մետր)։ Կիսաբոլորակ թաղածածկը հենված է երկու զույգ որմնասյուների և որմնակամարների վրա (նկ․ 3)։ Արևելյան կողմից կիսաշրջանաձև խորանը հյուսիսից ու հարավից ունի ավանդատներ (նկ․ 4)։ Ներսում, հյուսիսային պատում գտնվում մկրտության ավազանախորշը։ Ավանդատներն ունեն ուղղանկյուն հատակագիծ և չունեն լուսամուտներ։ Եկեղեցու սրահի լուսավորությունը լուծվել է արևելքից, հարավից և արևմուտքից բացված թվով չորս փոքրիկ լուսամուտներով։ Միակ մուտքը բացված է հարավից (նկ․ 5)։ Եկեղեցու առավել ընդգծված հատվածը շքամուտքն է, որի շրջանակի և բարավորի համար գործածվել են 11-րդ (ձախինը) և 13-րդ (վերինը և աջինը) դարերին վերաբերվող երեք խաչքարեր (նկ․ 6)։ Կողային երկու խաչքարերը կրում են արձանագրություններ։ Կողային ձախ խաչքարի պատվանդանին կարդում ենք․ «Ես՝ Հասան Սակռի որ[դի], կան(գն)եցի ս(ուր)բ նշ/անս բարեխաւս ի(ն)ձ եւ իմ ն(ն)ջեցե(լոցն)» ։ Մյուս խաչքարի ստորին հատվածում թվակիր արձանագրությունն է, որտեղ կարդում ենք․ «Ի թվիս հայոց ՈՂԵ (1246)/ էր, ես՝ Գրիգոր դարբ/ոյն, կա(ն)գնեցի զխաչս / ինձ [եւ ա]մու[սնոյ ի]մոյ (Կարապետյան 2019, 380)։ Ամբողջական և բեկորատված խաչքարեր են օգտագործվել նաև լուսամուտների վերնամասերում և կողերին։ Եկեղեցու շուրջը եղել է գերեզմանատուն, որից գրեթե ոչինչ չի պահպանվել, բացառությամբ հարավային բակում առկա մեկ տապանաքարի։ Մնացյալ գերեզմանային հուշարձանների և խաչքարերի բեկորները տեսանելի են 20-րդ դարի երկրորդ կեսին կառուցված գյուղական տների պատերում և շրջակայքում։ Եկեղեցուց մոտ 20 մ հյուսիս մի ժայռազանգվածի վրա պահպանվել են տասնյակ խաչաքանդակներ (Կարապետյան 2019, 380-384)։ Եկեղեցու հյուսիսային պատը ծածկված է հողով և ձուլված թեք լանջին։ Ծածկը արևմտյան հատվածը մասամբ քանդված է։

Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին

Տեղադրությունը Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին (նկ․ 1) գտնվում Հադրութի շրջանի Դրախտիկ գյուղից  մոտ 1 կիլոմետր արևմուտք՝ բլրի վրա։ Տեղացիների մոտ ավելի տարածված է Նարեկավանք անվանումը։ 2020 թվականի հոկտեմբերից Դրախտիկը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Պատմական ակնարկ Դրախտիկ գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից  24 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Գյուղի մասին Մ․ Բարխուդարյանը նշում է․ «բնակիչք բնիկ են» (Բարխուտարեանց 1895, 58): Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ դահլիճ է։ Ունի 13 մետր երկարություն, 8 մետր լայնություն, 4 մետր բարձրություն։ Շինությունը ներսից արևելքում ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Թաղածածկը հենվում է երեք զույգ որմնասյուներից բարձրացող կամարների վրա։ Արտաքուստ ունի երկթեք հողածածկ տանիք։ Միակ մուտքը բացվում է արևմուտքից։ Լուսավորությունը ստանում է արևմտյան և արևելյան պատերին բացված լուսամուտներից։ Արևմտյան ճակատը հարդարված է չորս խաչքարերով (նկ․ 2, 3), մի երևույթ, որ հատկապես բնորոշ է 17-18-րդ դարերի ելեղեցաշինությանը։ Եկեղեցու ներսում պատերին կան ագուցված ոչ մեծ մի քանի խաչքարեր, խաչքարային քանդակներ կան նաև սյուների և կամարների վրա (նկ․4, 5)։ Եկեղեցու կառուցման թվականը՝ թվին ։ՌՂԴ։ (1645 ), պահպանվել է մուտքը եզերող սրբատաշ քարերից մեկի (նկ․ 6) և եկեղեցու ներսի հյուսիսային կենտրոնական որմնասյան վրա (նկ․ 7)։ Եկեղեցու շուրջը տարածվում է հին գերեզանատունը։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ թշնամու հրթիռակոծությունից վնասվել է եկեղեցու արևելյան պատը և թաղի մի մասը (նկ․ 8)։ 2020 թվականի ռազմական գործողություններից եկեղեցին չի տուժել, հետպատերազմական վիճակի մասին տեղեկությունները բացակայում են։

Ակնաղբյուր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր (նախկին Ղարաբուլաղ) գյուղի կենտրոնում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով Ղարաբուլաղը, նշում է. «եկեղեցին Սուրբ Աստուածածին, քարուկիր, բայց վտանգուած…» (Բարխուտարեանց 1895, 95): Շահեն Մկրտչյանն իր մեծածավալ աշխատանքում եկեղեցին միայն հիշատակում է (Մկրտչյան 1985, 207): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով, եռանավ կառույց է։ Փայտյա առաստաղը, որից մի փոքր մասն է պահպանվել, հենվել է պատակից քարե սյուների և կենտրոնական գերան-սյուների վրա՝ նման Արարատյան դաշտի 19-րդ դարերի եկեղեցիներին։ Նկատի ունենալով այս հանգամանքը և հարավային շքամուտքի ճարտարապետական լուծումը, կարելի է ենթադրել, որ այն կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին կամ 19-րդ դարի սկզբներին։ Կառուցված է տեղական սպիտակ կրաքարով (նկ. 1): Պատերը շարված են սրբատաշ ու կոպտատաշ մեծ ու փոքր քարերով: Սրբատաշ քարից են մուտքերը և դրանց բարավորները, եկեղեցու անկյունային հատվածները, ինչպես նաև փոքր չափի պատուհանները: Եկեղեցին ունեցել է երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային: Սրանցից արևմտյանը հետագայում փակվել է՝ վերածվելով պատուհանի: Արևելյան կողմում եկեղեցին ունի երեք պատուհան (նկ. 2): Եկեղեցու շուրջն է գտնվում գյուղի հին գերեզմանատունը (նկ. 3, 4) ՝ գլխավորապես 18-20-րդ դարերի տապանաքարերով (Ղահրամանյան 2015, 30): Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո Եկեղեցին Արցախյան պատերազմների ժամանակ չի տուժել: Նախքան 2020 թվականի պատերազմն, այն արդեն խիստ վթարային վիճակում էր: Պատերին առկա են մեծ ճաքեր և փլուզումներ: Խորհրդային տարիներին մասնակի վնասված եկեղեցին վերակառուցվել է և օգտագործվել տնտեսական նպատակներով: Փակվել է արևմտյան մուտքը, վերածվելով մեծ պատուհանի, իսկ քանդված թաղի փոխարեն կառուցվել է փայտե ծածկ՝ կենտրոնում փայտե սյուներով, որոնք ուղղակի դրվել են սալահատակին (նկ. 5): 2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցու մասին տվյալները բացակայում են:  

Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին

Տեղադրությունը Գյավուրկալա (բառացի` անհավատների բերդ)  հնավայրը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Նոր Հայկաջուր (խորհրդային ժամանակ Աղդամի  շրջանի  Սոֆուլու) գյուղից արևելք: Գյավուրկալա բնակատեղին անցած դարի 50-70-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրվել է ադրբեջանցի հնագետների կողմից, որոնք  շեշտել են բնակավայրի քրիստոնեական բնույթը (Վահիդով 1965, 167-183): Այստեղ այսօր էլ դիտելի են պեղումներով բացված վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները (խորհրդային շրջանի պեղումների ավարտից հետո սրանք նորից ծածկվել են), սարկոֆագներով դամբարանադաշտը, վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները բնակատեղիի և  եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն 2013 թվականին Արցախի Տիգրանակերտի արշավախումբը (Հ․ Պետրոսյան, Ն․ Երանյան, Լ․Կիրակոսյան, Լ. Մինասյան) իրականացրել է հնավայրի  եկեղեցու պեղումները: Այս պեղումները հնարավորություն տվեցին նախնական դիտարկումներ կատարել Գյավուրկալա բնակատեղիի  և այնտեղ գտնվող միանավ եկեղեցու մասին (նկ․ 2): Բնակատեղին տարածվում է մի բլրի վրա, որը շրջակա հարթավայրից  բարձրացված է 6,0 մետր: Վերին հարթ մակերևույթն  արևելքից-արևմուտք ուղղությամբ ունի 160,0 մետր երկարություն, հյուսիսից հարավ՝  120,0 մետր՝ զբաղեցնելով մոտ 2,0 հա տարածք: Նախնական դիտարկումները երևան են բերում մի խումբ ճարտարապետական համալիրների մնացորդներ: Բնակատեղիի հարավային հատվածում դիտելի են վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները, բլրից հարավ և հարավ-արևելք՝ կենտրոնից մոտ 100,0 մետր հեռավորության վրա վաղքրիստոնեական սալարկղ և սարկոֆագ դամբարաններով կառուցապատված դամբարանադաշտն է (նկ․ 3): Ամենուր  հայտնաբերվում են վաղմիջնադարյան ճարտարապետական մանրամասների՝ խաչային հորինվածքների, սյան խարիսխների,  կոթողների, դրանց  պատվանդանների և այլ բեկորներ:

Աղբաթխերտի եկեղեցին

Տեղադրությունը Պատմական Աղբաթխերտ բնակավայրն ու եկեղեցին գտնվում են Աղավնո գետի վերնահովտում, Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Հակ գյուղից շուրջ 3 կմ հարավ (նկ․ 1), ծովի մակերևույթից 1550 մետր բարձրության վրա: 44-օրյա պատերազմից հետո գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ:   Պատմական ակնարկ Բնակավայրի անվան առաջին հիշատակությունը հանդիպում ենք Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունում, որտեղ այն Աղախիրդ կամ Աղախերդ անունով նշված է Տաթևին հարկատու գյուղերի ցանկում։ Սակայն ըստ  Ալեքսան Յակոբեանի առկա է վրիպակ, ինչի պատճառով Աղահեճք գավառի վերջին գյուղը հանդիսացող Աղբաթխերտը նշվել է, որպես Աղահեջքին հաջորդող Հաբանդ գավառի առաջին գյուղ: (Հակոբյան 1982, 276)։ Հուշարձանի վերաբերյալ այլ պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն։ Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Աղբաթխերտի եկեղեցին չունի հոգևոր կառույցին բնորոշ ծավալային լուծումներ։ Այն իրենից ներկայացնում է տեղական անմշակ քարից և կրաշաղախից շինված երկու կից սենյակներ, որոնց մուտքերը բացված են հարավային կողմից։ 150 սմ հաստությամբ պատերով կառույցը շրջապատված է պարսպապատերով (նկ․ 2)։ Դրանց եկեղեցիներ լինելու փաստը վկայում է արևելյան սենյակի հարավային պատի վրա առկա ինը տողանի արձանագրությունը (նկ. 3), որտեղ սենյակները կոչվում են Տիրամայր Աստվածածին և սուրբ Գրիգոր. «Կամաւն ա[ստուծո], ես Մանվէլ / ք[ա]հ[անա] ետոյ նորոգեցի զՏիր/այմայր Ա[ստուա]ծածին/ս եւ զս[ուր]բ Գր/իգորս, յիշ/ատակ հոգոյ իմոյ, հ/աւր իմո/յ՝ Կիրակոս ք[ա]հ[անային],/ մայր ի[մ] Մինային, եղբարց իմոց տ[է]ր տ[է]ր Տիրաց/ուի, Թաթէոսի. յիշեցէք ի Ք[րիստո]ս, եւ զձեզ յիշէ Ա[ստուա]ծ:/ Վարդան սպասաւոր՝ եկեղեցոյս ք[ա]հ[անայ. [յ]աղաւթ/ս յիշեցէք/ թվ[ին] :ՊԿԸ: (1419 թ.): Թաթոսս [յ]աղա[ւ]/թս յիշեցէք» (Հակոբյան 2009, 230)։

Առաքելի սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին (նկ․ 1, 2) գտնվում է Հադրութի շրջանի Առաքել գյուղի հյուսիս-արևմտյան մասում՝ բլրալանջի վրա։ Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:

Վարդաշատի սբ․ Հռիփսիմե եկեղեցին

Տեղադրությունը Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանի Վարդաշատ գյուղի կենտրոնում (նկ․1)։ Պատմական ակնարկ Վարդաշատ գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից 3 կիլոմետր արևմուտք։ Պատմական գրականության մեջ հիշատակվում է Որդնաշատ անունով։ Մ․ Բարխուդարյանը խոսելով գյուղի մասին նշում է․ «Որդնաշատի բնակիչք տեղափոխուած են Միլ քաղաքից, հողն բեկական է և նուազ արդիւնաբեր․․․» (Բարխուտարեան 1895, 46): Խորհրդային շրջանում օգտագործվել է Էդիշա անվանումը, հետխորհրդային շրջանում պաշտոնապես ստացել Վարդաշատ անունը։ 2020 թվականի հոկտեմբերից Վարդաշատը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Ճարտարապետա-հորինվածքային քննություն Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ սրահ է։ Ունի կիսաշրջանաձև խորան երկու ավանդատներով։ Բեմը ներկայումս քանդված է։ Կառուցված է տեղական մոխրագույն կրաքարով։ Ներքուստ թաղակապ է, արտաքուստ ունի երկթեք տանիք, որը խորհրդային տարիներին պատվել է ասբեստե թիթեղով։ Ունի երեք լուսամուտներ՝ արևելյան, արևմտյան և հարավային կողմերում։ Սրբատաշ քարերով եզերված մուտքը բացվում է հարավային կողմից (նկ․2)։ Ձևավոր զարդաքանդակներով բարավորի վրա պահպանվել է 1896 տարեթիվը, որն ամենայն հավանականությամբ ոչ թե եկեղեցու կառուցման, այլ վերակառուցման տարեթիվն է, քանի որ հարավային պատին պահպանված արևային ժամացույցին պահպանվել է :թվին ։ՌՃՂԴ։ (1695) տարեթիվը (նկ․3)։ Հարավային պատի մեջ ագուցված արձանագիր քարի վրա կարդում ենք․«Այս է անուն եկեղեցո» (նկ 4)։ Մուտքի անմիջական շեմին տեղադրված է պարզագույն խաչով մի տապանաքար (նկ․5)։ Եկեղեցուց դեպի հյուսիս պահպանվել է հին գերեզմանոցը կանգուն տապանաքարերով։ Եկեղեցին խորհրդային տարիներին օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով։